મારી ભાવયાત્રા 44
નમસ્કાર … સ્નેહમિલન !
પ્રાર્થના એ કેવળ શબ્દોનું ઉચ્ચારણ નથી, પરંતુ આત્માનો પરમાત્મા સાથેનો અતૂટ નાતો છે. જ્યારે મનુષ્ય પોતાની તમામ મર્યાદાઓનો સ્વીકાર કરીને અસીમ બ્રહ્માંડની એ પરમ સત્તા સામે નતમસ્તક થાય છે, ત્યારે જે સેતુ રચાય છે તેને પ્રાર્થના કહેવામાં આવે છે. ઈશ્વરે મનુષ્યને આપેલી તમામ ભેટોમાં 'પ્રાર્થના' સૌથી વધુ અમૂલ્ય અને શક્તિશાળી ભેટ છે. તે એક એવી અદ્રશ્ય શક્તિ છે જે પહાડોને હલાવી શકે છે અને સુકાઈ ગયેલા હૃદયમાં પ્રેમની સરવાણી ફોડી શકે છે. જગતમાં બધું જ નાશવંત છે; સંપત્તિ, સત્તા, શરીર અને સબંધો પણ સમય જતાં ક્ષીણ થાય છે, પરંતુ પ્રાર્થનાની શક્તિ ક્યારેય ઘટતી નથી. ઉલટું, જેમ જેમ મનુષ્ય ભક્તિના માર્ગે આગળ વધે છે, તેમ તેમ આ શક્તિ વધુ પ્રબળ અને તેજસ્વી બનતી જાય છે. ગમે તેવા કપરા સંજોગો હોય, જીવનના અંધકારમય વળાંકો હોય કે નિરાશાની ગર્તા હોય, પ્રાર્થના એક એવો દીવો છે જે ક્યારેય બુઝાતો નથી.
જીવનનો સાચો હેતુ પરમ સત્તાને પામવાનો છે. આ 'પરમ સત્તા' એટલે કોઈ મૂર્તિ કે આકૃતિ માત્ર નહીં, પરંતુ એ ચેતના જે સમગ્ર સૃષ્ટિનું સંચાલન કરે છે. આ સત્તાને પામવાનો રાજમાર્ગ એટલે પ્રાર્થના. પરંતુ આ માર્ગ પર ચાલવા માટે કેટલાંક પાયાના ગુણો અનિવાર્ય છે. જેમાં સત્ય, પ્રેમ, કરુણા અને પૂર્ણ સમર્પણ મુખ્ય છે. જે હૃદયમાં સત્યનો વાસ નથી, ત્યાં ઈશ્વર ક્યારેય પધારતા નથી. જે હૃદયમાં પ્રાણીમાત્ર પ્રત્યે પ્રેમ અને કરુણા નથી, તેની પ્રાર્થના માત્ર હોઠોની કસરત બની રહે છે. નરસિંહ મહેતા હોય કે મીરાંબાઈ, તેમના જીવનમાં આપણે જોઈએ છીએ કે તેમણે પોતાનું સર્વસ્વ સમર્પિત કરી દીધું હતું. 'હું' અને 'મારું' ઓગળી જાય ત્યારે જ 'તું' અને 'તારું' પ્રગટ થાય છે. પ્રાર્થના એ યાચના નથી, પણ સમર્પણની અભિવ્યક્તિ છે. જ્યારે ભક્ત કહે છે કે "હે પ્રભુ, તારી ઈચ્છા એ જ મારી ઈચ્છા," ત્યારે તેની પ્રાર્થના સાચા અર્થમાં સાર્થક થાય છે.
ઈશ્વરનો પ્રેમ નિર્વ્યાજ છે, એટલે કે તે કોઈ સ્વાર્થ કે શરત વગરનો છે. જેમ સૂર્ય કોઈ પણ ભેદભાવ વગર પોતાનો પ્રકાશ આપે છે અને વાદળો વરસીને ધરતીને તૃપ્ત કરે છે, તેમ પરમાત્માનો પ્રેમ અવિરત વરસી રહ્યો છે. પ્રશ્ન ઈશ્વરના પ્રેમનો નથી, પ્રશ્ન એ પ્રેમના સ્પંદનોને ઝીલવાની આપણી ક્ષમતાનો છે. જો પાત્ર ઊંધું હોય તો ધોધમાર વરસાદમાં પણ તે ખાલી રહે છે. એ જ રીતે, જો આપણું હૃદય વિકારો, રાગ-દ્વેષ અને ઈર્ષ્યાથી ભરેલું હોય, તો ઈશ્વરીય પ્રેમની લહેરખીઓ આપણને સ્પર્શી શકતી નથી. હૃદયની પવિત્રતાનું જતન કરવું એ જ ઈશ્વરને પામવાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. જે હૃદય નિર્મળ છે, ત્યાં જ પરમાત્માનો અરીસો સ્પષ્ટ દેખાય છે. ગાંધીજી હંમેશા કહેતા કે "પ્રાર્થના એ આત્માનો ખોરાક છે." શરીરને જીવંત રાખવા માટે અન્નની જરૂર છે, તેમ આત્માને જીવંત અને પવિત્ર રાખવા માટે નિરંતર પ્રાર્થનાની જરૂર છે.
પ્રાર્થનાની શક્તિ વ્યક્તિગત ઉત્કર્ષ સુધી જ સીમિત નથી, પરંતુ તે માનવતાના કલ્યાણનું દ્વાર પણ છે. આજે જ્યારે વિશ્વમાં અશાંતિ, હિંસા અને નફરતનું વાતાવરણ છે, ત્યારે પ્રાર્થના જ એક એવું શસ્ત્ર છે જે હૃદયોને જોડી શકે છે. પ્રાર્થનાથી મનુષ્યમાં નમ્રતા આવે છે. નમ્રતામાંથી ક્ષમા જન્મે છે અને ક્ષમામાંથી શાંતિ. જ્યારે હૃદયમાં પ્રાર્થનાનું સંગીત ગુંજતું હોય, ત્યારે મનુષ્ય બીજાના દુઃખને પોતાનું દુઃખ સમજવા લાગે છે. આ સંવેદના જ માનવતાનું અસલી પુષ્પ છે. જેમ પુષ્પ ખીલે ત્યારે તેની સુગંધ ચોતરફ ફેલાય છે, તેમ જ્યારે પ્રાર્થનાના બળે માનવતાનું પુષ્પ ખીલે છે, ત્યારે સમગ્ર સમાજ સુગંધિત બની જાય છે. પ્રાર્થના મનુષ્યને પશુતામાંથી મનુષ્યતા તરફ અને મનુષ્યતામાંથી દિવ્યતા તરફ લઈ જાય છે.
અંતે, પ્રાર્થના એ પ્રદર્શનનો વિષય નથી, પરંતુ આંતરિક અનુભૂતિનો વિષય છે. તે શ્રદ્ધાનો વિષય છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે કહ્યું છે તેમ, "શ્રદ્ધા એ પક્ષી છે જે પરોઢના અંધકારમાં પણ પ્રકાશને અનુભવે છે અને ગીત ગાય છે." જીવનના સંઘર્ષો વચ્ચે જ્યારે આપણે થાકીએ છીએ, ત્યારે પ્રાર્થના આપણને નવું બળ આપે છે. તે આપણને અહંકારમુક્ત બનાવે છે અને પરમ તત્વ સાથે એકરૂપ કરે છે. જો આપણે હૃદયને પવિત્ર રાખી, સત્ય અને કરુણાના પાયા પર સમર્પણની ઈંટ મુકીશું, તો ચોક્કસપણે પ્રાર્થના દ્વારા આપણે એ પરમ શાંતિ અને આનંદને પામી શકીશું જે મેળવવા માટે આ માનવ અવતાર મળ્યો છે. પ્રાર્થના એ જ જીવનની ધન્યતા છે અને માનવતાને જીવંત રાખવાનું સૌથી સચોટ માધ્યમ છે.
પ્રાર્થના એ શબ્દોની સરગમ નથી, પણ આત્માનો મૌન પોકાર છે;
શૂન્યમાંથી સર્જન ભણી જવાનો એ જ તો એકમાત્ર દ્વાર છે.
નથી એમાં યાચનાની અપેક્ષા, કે નથી કોઈ લેવડ-દેવડની વાત,
એ તો છે હૃદયના ઊંડાણમાંથી ઉઠતો પ્રભુના પ્રેમનો મધુર સાદ.
જ્યારે અહંકારના પડળો ઓગળે અને મન નિર્મળ ગંગા બની જાય,
ત્યારે જ ક્ષીણ ન થનારી એ પરમ શક્તિ મનુષ્યના અંતરમાં છલકાય.
સત્યના પાયા પર જ્યારે કરુણાનું પુષ્પ ખીલે છે પવિત્રતા સાથે,
ત્યારે જ માનવીનો હાથ જોડાય છે એ અદ્રશ્ય ઈશ્વરના હાથ સાથે.
ભલે અંધકાર ઘેરો હોય, પણ પ્રાર્થનાનો દીવો કદી બુઝાતો નથી,
સમર્પણનો માર્ગ લેનાર યાત્રી ક્યારેય જીવનમાં મૂઝાતો નથી.
નિર્વ્યાજ પ્રેમની એ અવિરત ધારાને ઝીલવા હૃદયને પાવન કરીએ,
પ્રાર્થનાના બળે જ માનવતાનું અમર પુષ્પ આ જગતમાં અર્પણ કરીએ.
અસ્તુ!
મારી ભાવયાત્રા 43
નમસ્કાર …. સ્નેહવંદન !
“શક્તિની આરાધના એટલે પોતાની ક્ષમતામાં અડગ વિશ્વાસ અને સંયમ-શ્રદ્ધાથી દરેક લક્ષ્ય શક્ય બને છે.” – આ પંક્તિ માત્ર એક સુવિચાર નથી, પરંતુ માનવ જીવનના ગૂઢ રહસ્યોને ઉજાગર કરતું એક દર્શન છે. જ્યારે આપણે 'શક્તિ' શબ્દ સાંભળીએ છીએ, ત્યારે આપણું મન સામાન્ય રીતે શારીરિક બળ, આર્થિક સત્તા કે સામાજિક પ્રતિષ્ઠા તરફ દોડી જાય છે. પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને અધ્યાત્મનો મૂળ સૂર કંઈક અલગ છે. સાચી શક્તિ એ કોઈ બાહ્ય સાધન નથી, પણ આંતરિક ચેતનાનો આવિષ્કાર છે. ચૈત્રી નવરાત્રીનો પવિત્ર અવસર આપણને આ જ સત્ય સમજાવે છે કે જગતને જીતવા નીકળતા પહેલા આપણે આપણી જાતને જીતવી અનિવાર્ય છે.
શક્તિની આરાધનાનો અર્થ એ નથી કે આપણે કોઈ મૂર્તિની સામે માત્ર દીવા-ધૂપ કરીએ.
સાચી આરાધના તો એ છે કે આપણે આપણી ભીતર રહેલી સુષુપ્ત શક્તિઓને જગાડીએ. દરેક મનુષ્ય અનંત ક્ષમતાઓનું પોટલું લઈને જન્મે છે, પણ તકલીફ એ છે કે તે પોતાની ક્ષમતાઓ કરતાં પોતાની મર્યાદાઓ પર વધુ ધ્યાન આપે છે. 'હું આ નહીં કરી શકું' એ વિચાર જ આપણી શક્તિને ક્ષીણ કરી નાખે છે. જ્યારે આપણે આપણી ક્ષમતામાં અડગ વિશ્વાસ રાખીએ છીએ, ત્યારે બ્રહ્માંડની શક્તિઓ પણ આપણને મદદ કરવા તત્પર બને છે. આ વિશ્વાસ અંધશ્રદ્ધા નથી, પણ આત્મ-સાક્ષાત્કારનો માર્ગ છે. જેમ બીજને પોતાની અંદર રહેલા વટવૃક્ષ પર વિશ્વાસ હોય તો જ તે ધરતીને ચીરીને બહાર આવી શકે છે, તેમ મનુષ્યને પોતાની ક્ષમતા પર ભરોસો હોય તો જ તે મુસીબતોના પહાડને વીંધીને લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકે છે.
આ પ્રક્રિયામાં 'સંયમ' એ સૌથી મોટું હથિયાર છે. સંયમ એટલે માત્ર ખાવા-પીવા પરનો કાબૂ નહીં, પરંતુ મન, વાણી અને વર્તન પરનું શાસન. આપણી ઊર્જા ઘણીવાર નકામા વિચારો, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ અને ભયમાં વેડફાઈ જતી હોય છે. જે વ્યક્તિ પોતાની આ ઊર્જાને સંયમિત કરીને તેને કોઈ એક નિશ્ચિત લક્ષ્ય તરફ વાળે છે, તેના માટે અશક્ય કંઈ જ નથી. ચૈત્રી નવરાત્રીના નવ દિવસ આપણને આ જ શીખવે છે. ઉપવાસ એ માત્ર જઠરને આરામ આપવાની પ્રક્રિયા નથી, પણ મનને નકારાત્મકતાથી દૂર રાખીને શુદ્ધિ કરવાની સાધના છે. સંયમથી ચારિત્ર્ય ઘડાય છે અને જેનું ચારિત્ર્ય મજબૂત છે તેની પાસે કુદરતી રીતે જ એક અદ્રશ્ય શક્તિનો સંચય થાય છે.
શ્રદ્ધા એ આ સાધનાનું ઇંધણ છે. શ્રદ્ધા એટલે ગંતવ્ય સ્થાન દેખાતું ન હોય તો પણ ચાલતા રહેવાની હિંમત. ઘણીવાર જીવનના પથ પર એવા વળાંકો આવે છે જ્યાં બુદ્ધિ કામ કરતી બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે શ્રદ્ધા આપણને પકડી રાખે છે. તે આપણને એવો અહેસાસ કરાવે છે કે આપણે એકલા નથી, પણ કોઈ દિવ્ય શક્તિ આપણી સાથે છે. આ શ્રદ્ધા જ્યારે અડગ બને છે, ત્યારે તે ચમત્કારો સર્જે છે. પરંતુ યાદ રાખવું જોઈએ કે શ્રદ્ધા પુરુષાર્થ વગર પાંગળી છે. સાચી શ્રદ્ધા એ છે જે આપણને વધુ મહેનત કરવા પ્રેરે, આળસુ બનીને બેસી રહેવા નહીં.
ધીરજ એ આ સમગ્ર પ્રવાસની કસોટી છે. આજના ગતિશીલ યુગમાં આપણને બધું જ 'ઇન્સ્ટન્ટ' જોઈએ છે. પરંતુ પ્રકૃતિનો નિયમ છે કે ફળ આવતા સમય લાગે છે. જે વ્યક્તિમાં ધીરજ નથી, તે લક્ષ્યની ખૂબ નજીક પહોંચીને પણ હાર માની લે છે. ચૈત્રી નવરાત્રી વસંતના આગમન સાથે જોડાયેલી છે, જે સૂચવે છે કે શિયાળાની કડકડતી ઠંડી પછી ધીરજ ધરનારને જ વસંતના પુષ્પો નસીબ થાય છે. સંયમ અને શ્રદ્ધા સાથે જો ધીરજ ભળે, તો ગમે તેટલું કઠિન લક્ષ્ય હોય, તે પ્રાપ્ત થઈને જ રહે છે.
આપણી અંદર રહેલી શક્તિને ઓળખવી એ જ સાચો ધર્મ છે.
જગતની કોઈ પણ મહાન શોધ કે ક્રાંતિ ત્યારે જ થઈ છે જ્યારે કોઈ એક વ્યક્તિએ પોતાની આંતરિક શક્તિ પર વિશ્વાસ મૂક્યો છે. સ્વામી વિવેકાનંદે પણ કહ્યું હતું કે, "તમે તમારી જાતને જેવી માનો છો, તેવા જ તમે બની જશો. જો તમે તમારી જાતને નબળા માનશો, તો નબળા બનશો; જો શક્તિશાળી માનશો, તો શક્તિશાળી બનશો." નવરાત્રી આપણને આ શક્તિશાળી બનવાનો સંદેશ આપે છે. તે સ્ત્રી શક્તિ કે નારીત્વનો ઉત્સવ હોવાની સાથે સાથે દરેક મનુષ્યમાં રહેલા 'શક્તિ તત્વ'નો ઉત્સવ છે.
અંતે, સાચું લક્ષ્ય એ નથી જે બાહ્ય જગતમાં દેખાય છે, પણ એ છે જે આપણી આંતરિક ઉન્નતિ કરે છે. જ્યારે આપણે આત્મવિશ્વાસ, સંયમ, શ્રદ્ધા અને ધીરજને આપણા જીવનના પાયાના પથ્થરો બનાવીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર સફળ જ નથી થતા, પણ સાર્થક પણ થઈએ છીએ. શક્તિની આ આરાધના આપણને અંધકારથી પ્રકાશ તરફ અને નિર્બળતાથી સામર્થ્ય તરફ લઈ જાય છે. આ માર્ગે ચાલનાર માટે આકાશ પણ ટૂંકું પડે છે અને કોઈ પણ લક્ષ્ય અશક્ય રહેતું નથી. સાચી શક્તિનો સ્ત્રોત આપણી ભીતર છે, બસ તેને ઓળખવાની અને પૂજવાની જરૂર છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 42
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“સમય” અને “સમજણ નસીબદાર માણસો પાસેજ એક સાથે આવે છે
કારણકે “સમય” હોય છે, ત્યારે “સમજણ” નથી હોતી અને,
“સમજણ” આવે છે ત્યારે “સમય” ચાલ્યો ગયો હોય છે…”
માનવ જીવનની ગતિશીલતામાં બે પૈડાં સૌથી મહત્વના છે: એક છે 'સમય' અને બીજું છે 'સમજણ'. આ બંને તત્વો જીવનરૂપી રથને સાચી દિશામાં લઈ જવા માટે અનિવાર્ય છે, પરંતુ વિડંબના એ છે કે કુદરત આ બંનેનો સંગમ ભાગ્યે જ એકસાથે થવા દે છે. જગતનો આ એક અફર અને કડવો નિયમ રહ્યો છે કે જ્યારે માણસ પાસે શક્તિ અને સમયનો અખૂટ ભંડાર હોય છે, ત્યારે તેની પાસે અનુભવની અછતને કારણે સમજણ હોતી નથી. અને જ્યારે ઠોકરો ખાઈને, સંઘર્ષ કરીને જીવનના પાઠ ભણીને સાચી સમજણ કેળવાય છે, ત્યારે રેતીની જેમ સમય હાથમાંથી સરકી ગયો હોય છે. આ જ કારણ છે કે જે નસીબદાર વ્યક્તિના જીવનમાં આ બંનેનો સુમેળ સધાય છે, તેનું જીવન સાર્થકતાના શિખરે પહોંચે છે.
જીવનની શરૂઆત એટલે કે યુવાની એ શક્તિનો પર્યાય છે. આ તબક્કે આપણી પાસે સપનાઓ પૂરા કરવાનો પૂરતો સમય હોય છે. લોહીમાં ઉષ્ણતા હોય છે અને કંઈક કરી છૂટવાની તમન્ના હોય છે. પરંતુ આ જ સમય એવો હોય છે જ્યારે મન ચંચળ હોય છે. આવેગ અને ઉતાવળમાં લેવાયેલા નિર્ણયો ઘણીવાર લાંબા ગાળે નુકસાનકારક સાબિત થાય છે. આપણે સમયને અમર માની લઈએ છીએ અને તેને વેડફવામાં જરાય અચકાતા નથી. 'હજી તો ઘણી વાર છે' એવો ભ્રમ આપણને આળસ અને દિશાહીનતા તરફ દોરી જાય છે. આ સમયે જો સાચી સમજણનો દીવો પ્રગટ્યો હોય, તો એ સમય સોનાની ખાણ સમાન બની જાય છે. પરંતુ મોટાભાગના કિસ્સામાં, સમજણના અભાવે આપણે તકને ઓળખી શકતા નથી અને જ્યારે તક જતી રહે છે ત્યારે પછતાવાનો વારો આવે છે.
બીજી તરફ, જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં જ્યારે માણસ દુનિયાદારીના રંગો જોઈ લે છે, ત્યારે તેની દ્રષ્ટિ સાફ થાય છે. તેને સમજાય છે કે ક્યાં મૌન રહેવું જોઈતું હતું, કયા રોકાણો કરવા જોઈતા હતા અને કયા સંબંધોને સાચવવા જેવા હતા. પણ અફસોસ એ વાતનો હોય છે કે ત્યારે શરીર સાથ આપતું નથી અને મર્યાદિત સમય બાકી રહ્યો હોય છે. પશ્ચાત્તાપની અગ્નિમાં બળતા માણસને ત્યારે સમજાય છે કે કાશ આ બુદ્ધિ વીસ વર્ષ પહેલાં આવી હોત! આ સમજણ ત્યારે આવે છે જ્યારે સુધારવાની તક હાથમાંથી નીકળી ગઈ હોય છે.
આ પરિસ્થિતિને એક ઉદાહરણ દ્વારા સમજી શકાય. એક માળી જો ચોમાસાની ઋતુ (સમય) દરમિયાન બીજ રોપવાની સમજણ ન રાખે અને જ્યારે શિયાળો બેસે ત્યારે તેને ખેતીનું જ્ઞાન (સમજણ) લાધે, તો તેના હાથમાં માત્ર સૂકી જમીન જ આવશે. પાક લેવા માટે વરસાદ અને બીજની સમજણ બંનેનું એકસાથે હોવું જરૂરી છે. તેવી જ રીતે, અભ્યાસકાળમાં જે વિદ્યાર્થી સમયની કિંમત નથી સમજતો, તે પછીથી ડિગ્રી મેળવ્યા વગર જ્યારે નોકરી માટે ભટકે છે ત્યારે તેને શિક્ષણનું મહત્વ સમજાય છે. પણ ત્યારે તે ફરીથી તે જ નિશાળના બાંકડે બેસી શકતો નથી.
નસીબદાર માણસો એ છે જેઓ પોતાની ભૂલોમાંથી શીખવાને બદલે બીજાની ભૂલો અને વડીલોના અનુભવોમાંથી વહેલી સમજણ કેળવી લે છે. જે વ્યક્તિ પોતાના 'સમય' ને 'સમજણ' ના બીબામાં ઢાળી શકે છે, તે જ ઈતિહાસ રચી શકે છે.
મહાપુરુષોના જીવનમાં આપણે જોઈએ છીએ કે તેઓએ નાની ઉંમરે જ જીવનનું લક્ષ્ય નક્કી કરી લીધું હતું. તેમણે સમજણ મેળવવા માટે સમય પૂરો થવાની રાહ નહોતી જોઈ, પણ સમયની સાથે પોતાની બુદ્ધિને ધારદાર બનાવી હતી.
અંતે, આ સુવિચાર આપણને ચેતવે છે કે આપણે ભાગ્યના ભરોસે બેસી રહેવાને બદલે જાગ્રત બનીએ. આપણી પાસે અત્યારે જે સમય છે, તેને સાચી સમજણ સાથે જોડીએ. ગયેલો સમય ક્યારેય પાછો નથી આવતો અને મોડી આવેલી સમજણ માત્ર અફસોસ આપે છે. જો આપણે વર્તમાનમાં જ ડહાપણભર્યા નિર્ણયો લેતા શીખી જઈએ, તો આપણે પણ એ જૂજ નસીબદાર લોકોમાં ગણાઈ શકીએ જેમના જીવનમાં સમય અને સમજણની જુગલબંધી રચાઈ હોય. જીવન એ પત્તાની રમત જેવું છે, જેમાં પત્તા (સમય) બધાને મળે છે, પણ કયું પત્તું ક્યારે ઉતરવું એની સમજણ જ ખેલાડીને વિજેતા બનાવે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 41
નમસ્કાર …. સ્નેહવંદન !
“જિંદગી એવી રીતે ના જીવશો કે લોકો ફરિયાદ કરે …
જિંદગી એવી જીવશો કે લોકો ફરી યાદ કરે ..”
માનવ જીવન એ ઈશ્વરની શ્રેષ્ઠતમ અને અદ્ભુત રચના છે. આ પૃથ્વી પર જન્મ લેવો એ એક અમૂલ્ય તક છે, પણ એ તકને કેવી રીતે સાર્થક કરવી એ એક કળા છે. જ્યારે આપણે આ સંસારમાં આવીએ છીએ ત્યારે મુઠ્ઠીઓ બંધ હોય છે અને રુદન સાથે આપણું આગમન થાય છે, પણ વિદાય એવી હોવી જોઈએ કે હાથ ભલે ખાલી હોય પણ ચહેરા પર પરમ શાંતિ હોય અને આખું જગત આપણા માટે આંસુ સારે. "જિંદગી એવી રીતે ના જીવશો કે લોકો ફરિયાદ કરે, જિંદગી એવી જીવશો કે લોકો ફરી યાદ કરે" - આ પંક્તિઓ માત્ર શબ્દો નથી, પણ એક સંપૂર્ણ જીવનદર્શન છે.
ફરિયાદ અને ફરી યાદ વચ્ચેનો તફાવત માત્ર એક અક્ષરનો - માત્રાનો લાગે, પણ વાસ્તવમાં તે નરક અને સ્વર્ગ વચ્ચેના અંતર જેટલો મોટો છે. જ્યારે આપણું જીવન અહંકાર, સ્વાર્થ, ઈર્ષ્યા અને કડવાશથી ભરેલું હોય છે, ત્યારે આપણે અજાણતા જ લોકોના મનમાં આપણા પ્રત્યે 'ફરિયાદ' જન્માવીએ છીએ. જે વ્યક્તિ માત્ર પોતાના માટે જીવે છે, જેના શબ્દોમાં બીજા માટે સન્માન નથી અને જેનું આચરણ પવિત્ર નથી, તેના વિશે લોકો હંમેશા શંકા અને ટીકા જ કરવાના. એક ઉક્તિ છે કે માણસ પોતાના પદ કે પ્રતિષ્ઠાથી મોટો નથી બનતો, પણ તેના વ્યવહારથી મોટો બને છે. જો આપણી હાજરી કોઈને બોજ લાગતી હોય અથવા આપણી વાણી કોઈના હૃદયને દુભાવતી હોય, તો સમજી લેવું કે આપણે 'ફરિયાદ'નું સર્જન કરી રહ્યા છીએ. આવી જિંદગી રેતી પર લખાયેલા અક્ષરો જેવી છે, જે સમયના એક જ ઝાપટામાં ભૂંસાઈ જાય છે.
તેનાથી વિપરીત, 'ફરી યાદ' રહેવું એ એક સાધના છે. સ્મરણ હંમેશા ગુણોનું થાય છે, સંપત્તિનું નહીં. ઈતિહાસના પાનાઓ પર નજર કરીએ તો સમજાશે કે આપણે સિકંદરની સંપત્તિને યાદ નથી કરતા, પણ બુદ્ધની કરુણા, ગાંધીજીની અહિંસા અને વિવેકાનંદના જ્ઞાનને આજે પણ વંદન કરીએ છીએ. આ મહાનુભાવોએ ક્યારેય 'યાદ રહેવા' માટે કામ નથી કર્યું, પણ તેમનું જીવન જ એવું સુગંધિત હતું કે સમય તેમને ક્યારેય ભૂંસી - વિસરી શક્યો નથી. જે વ્યક્તિ બીજાના અંધકારમય જીવનમાં આશાનો દીવો પ્રગટાવે છે, જે કોઈના તૂટેલા મનને આશ્વાસન આપે છે અને જે પોતાની સફળતામાં પણ વિનમ્ર રહે છે, તે વ્યક્તિ લોકોના હૃદયમાં કાયમી નિવાસ કરે છે.
ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાનું જીવન આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તેમણે પોતાની જિંદગી 'ફરિયાદ' કરવા પાછળ નથી વિતાવી. લોકોએ તેમની ઠેકડી ઉડાવી, નાત બહાર મૂક્યા, પણ નરસિંહે તો માત્ર કૃષ્ણના પ્રેમમાં જ ડૂબીને ભજનો ગાયા. આજે સદીઓ પછી પણ આપણે તેમને 'વૈષ્ણવ જન'ના આદર્શ તરીકે 'ફરી યાદ' કરીએ છીએ કારણ કે તેમનું આચરણ તેમના શબ્દો જેવું જ શુદ્ધ હતું. જીવનને સ્મરણીય બનાવવા માટે 'આચરણ' સૌથી મહત્વનું પાસું છે. કહેવાય છે કે આચરણ વિનાનું જ્ઞાન એ ભાર સમાન છે. આપણે મોટા મોટા ભાષણો આપીએ કે આધ્યાત્મિક વાતો કરીએ, પણ જો આપણા રોજિંદા વ્યવહારમાં તે સત્ય અને પ્રેમ ન દેખાય, તો બધું જ વ્યર્થ છે.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન કૃષ્ણ નિષ્કામ કર્મની વાત કરે છે. જે વ્યક્તિ ફળની આશા રાખ્યા વગર પોતાનું કર્તવ્ય બજાવે છે, તેની સુવાસ ચારેબાજુ ફેલાય છે. મહાભારતનો કર્ણ આજે પણ તેની દાનવીરતા માટે યાદ કરાય છે. તેની સામે અનેક ફરિયાદો હોઈ શકત, પણ તેના 'દાન'ના ગુણે બધી જ ટીકાઓને ભૂંસી નાખી. સાચી ભક્તિ મંદિરમાં કરેલા કલાકોના જાપમાં નથી, પણ રસ્તા પર પડેલા કાંટાને હટાવવામાં છે. જે વ્યક્તિ અપેક્ષા વગર સેવા કરે છે, તે ઈશ્વરની સૌથી નજીક હોય છે. જ્યારે તમે કોઈના આંસુ લૂછો છો, ત્યારે તમે પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર કરો છો. આવું નિઃસ્વાર્થ જીવન જ સ્મરણીય બને છે.
આપણી વાણી એ આપણો અરીસો છે. મધુર વાણી એ અડધી સમસ્યાનો ઉકેલ છે. જો આપણે કોઈને મદદ ન કરી શકીએ તો કંઈ નહીં, પણ આપણા શબ્દોથી કોઈને ઠેસ ન પહોંચે તેનું ધ્યાન રાખવું એ પણ એક મોટી સેવા છે. જે માણસ મન, વચન અને કર્મથી એક હોય છે, તેનું વ્યક્તિત્વ પારસમણિ જેવું તેજસ્વી બને છે. લોકો તેને માત્ર યાદ જ નથી કરતા, પણ તેના જીવનમાંથી પ્રેરણા મેળવીને પોતાના જીવનને પણ સુધારવાનો પ્રયત્ન કરે છે. રામાયણમાં હનુમાનજીનું પાત્ર જુઓ; તેમણે રામની સેવા કરી પણ ક્યારેય પોતાનો જશ ખાટવાનો પ્રયત્ન ન કર્યો. તેમની વિનમ્રતા જ તેમને યુગો યુગો સુધી અમર બનાવી ગઈ.
આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો આપણું શરીર ક્ષણભંગુર છે, પણ આપણી છાપ અમર છે. મૃત્યુ પછી બધું જ અહીં જ રહી જવાનું છે - બંગલા, ગાડીઓ અને પદ-પ્રતિષ્ઠા. જો કંઈ સાથે આવશે તો તે માત્ર આપણા સત્કર્મો અને લોકોના હૃદયમાંથી નીકળેલા આશીર્વાદ હશે. અંતિમ વિદાય વખતે જો લોકોના મુખેથી 'અરેરે, બહુ મોટો માણસ ગયો' ને બદલે 'બહુ સારો માણસ ગયો' એવા શબ્દો નીકળે, તો સમજવું કે જિંદગી સફળ થઈ ગઈ. શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ કહેતા કે જેમ ખાંડમાં ભળેલી કીડી ગળપણ જ શોધે છે, તેમ આપણે પણ જગતના દોષો શોધવાને બદલે માત્ર ગુણો જ ગ્રહણ કરવા જોઈએ.
આપણી જિંદગી એ ઈશ્વરે આપેલી એક ભેટ છે, અને આપણે આ જિંદગી કેવી રીતે જીવીએ છીએ તે આપણી ઈશ્વરને ભેટ છે. તેથી, દરેક ક્ષણ એ રીતે જીવવી જોઈએ કે આપણું અસ્તિત્વ કોઈને ભારરૂપ ન લાગે. પુષ્પ જેમ ખીલે છે અને કરમાઈ જાય છે, પણ તેની પાછળ સુવાસ છોડતું જાય છે, તેમ આપણું જીવન પણ સુગંધિત હોવું જોઈએ. કોઈની ભૂલ પર ફરિયાદ કરવાને બદલે ક્ષમા આપવી અને કોઈના દુઃખમાં ભાગીદાર બનવું એ જ સાચો માનવધર્મ છે. સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું હતું કે, "જેઓ બીજા માટે જીવે છે તેઓ જ ખરેખર જીવે છે, બાકીના તો જીવતા મુએલા સમાન છે."
આમ, ફરિયાદ મુક્ત અને ફરી યાદ યુક્ત જીવન જીવવા માટે હૃદયમાં અખૂટ પ્રેમ, મસ્તકમાં શુદ્ધ વિચારો અને હાથમાં સતત સેવાભાવ હોવો જરૂરી છે. આપણે એવા મુસાફર બનીએ કે જેના પગલાંની છાપ બીજા માટે રાહ ચીંધનારું કિરણ બને. જિંદગીની સાંજ જ્યારે પડે, ત્યારે પાછળ વળીને જોતા અફસોસને બદલે સંતોષ હોવો જોઈએ. લોકોના દિલમાં પ્રેમપૂર્વક જીવતા રહેવું એ જ સાચી અમરતા છે. ચાલો, આજથી જ સંકલ્પ કરીએ કે આપણે આપણા જીવનના પૃષ્ઠો પર એવા અક્ષરો કંડારીએ કે જે સમયના પટ પર કાયમ માટે અંકિત થઈ જાય અને લોકો આપણને આદરપૂર્વક 'ફરી યાદ' કરે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 40
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
મોરલા સમ વાટલડી જોઉં
ઓ રે મેહુલા તારી
વિનવું વારંવાર તુને
તું સાંભળી લે વિનંતિ મારી
તારી પાસે છે સાધન સૌએ
તુ કાં નવ મને બોલાવે ...
ઓ, તુ કાં નવ મને બોલાવે
મને તારી, મને તારી યાદ સતાવે
ઓ નીલગગનનાં પંખેરું....
આ પંક્તિઓ માત્ર શબ્દોનો સમૂહ નથી, પરંતુ એક વિરહી આત્માનો પરમાત્માના ચરણોમાં સાદ છે. ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં જ્યારે આધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસાનો સૂર્યોદય થયો, ત્યારે માનવીય ચેતના ભૌતિકવાદ અને પરમ તત્વ વચ્ચે ઝોલાં ખાતી હતી. પ્રસ્તુત કાવ્યમાં ભક્ત અને ભગવાનનો જે સંબંધ આલેખાયો છે, તે થિયોસોફિકલ વિચારધારાના એ સિદ્ધાંતને અનુસરે છે કે દરેક મનુષ્યમાં એક દિવ્ય અંશ છુપાયેલો છે, જે પોતાના મૂળ સ્ત્રોત એટલે કે પરમાત્મામાં ભળી જવા તત્પર છે.
જ્યારે ભક્ત પોતાને 'મોરલા' સાથે સરખાવે છે, ત્યારે તે પ્રતીક્ષાની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે. જે રીતે મેહુલા (વાદળ) વગર મોરની તરસ છિપાતી નથી, તેમ ઈશ્વરની કૃપા વગર ભક્તનું જીવન શુષ્ક ભાસે છે. આ આંતરિક ખેંચાણ એ જ 'સ્પિરિચ્યુઆલિઝમ'નું હાર્દ છે, જે સાબિત કરે છે કે જીવન માત્ર દેહ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પણ આત્માની સફર દેહના અંત પછી પણ ચાલુ રહે છે. ભક્ત જ્યારે 'વારંવાર' વિનંતી કરે છે, ત્યારે તે તેની સાધનાની મક્કમતા સૂચવે છે.
થિયોસોફી મુજબ, આ ઉત્ક્રાંતિ કોઈ આકસ્મિક ઘટના નથી, પરંતુ ક્રમબદ્ધ વિકાસ છે.
'તારી પાસે છે સાધન સૌએ' – આ પંક્તિમાં શરણાગતિનો ભાવ છે. ઈશ્વર સર્વસમર્થ છે અને તેની પાસે આત્માને મુક્તિ આપવાના તમામ સાધનો છે. સાધક અહીં સ્વીકારે છે કે પોતાની બુદ્ધિ કે પ્રયત્નો કરતા ઈશ્વરની ઈચ્છા વધુ પ્રબળ છે. જેમ એની બેસન્ટ કહેતા કે આ વિશ્વ એક સુવ્યવસ્થિત પ્રણાલી છે, તેમ ભક્ત પણ માને છે કે તેનું મિલન એ કુદરતના ક્રમનો એક ભાગ છે. 'તુ કાં નવ મને બોલાવે' એ પ્રશ્ન નથી, પણ એક આર્તનાદ છે, જે દર્શાવે છે કે આત્મા હવે સંસારના 'સાયકિક જિમ્નાસ્ટિક્સ' કે બાહ્ય આડંબરોથી કંટાળીને અંતિમ સત્યને પામવા માંગે છે.
'યાદ સતાવે' એ અવસ્થા સ્મરણ ભક્તિની છે. જ્યારે સાધકને સમજાય છે કે તે અને તેનો પ્રભુ અલગ નથી, પણ એક જ સમુદ્રના પાણી અને મોજા જેવા છે, ત્યારે આ વિરહ વધુ ગાઢ બને છે. નીલગગનના પંખેરું જેવી મુક્તિ પામવા માટે આત્માએ કર્મ અને પુનર્જન્મના ચક્રમાંથી પસાર થઈને શુદ્ધ થવું પડે છે. આ કાવ્ય આપણને એ જ શીખવે છે કે આપણું જીવન એ દિવ્ય અગ્નિનો એક તણખો છે, જે અંતે તો એ જ અગ્નિમાં ભળી જવા માટે વ્યાકુળ છે. ભક્તની આ વ્યાકુળતા જ તેને સાચા અર્થમાં 'ગોડ ઇન ધ બીકમિંગ' એટલે કે ઈશ્વર બનવાની પ્રક્રિયા તરફ દોરી જાય છે.
આમ, આ પંક્તિઓ ભૌતિક જગત અને આધ્યાત્મિક જગત વચ્ચેનો સેતુ છે, જે આપણને યાદ અપાવે છે કે પરમાત્મા તરફની ગતિ એ જ માનવ જીવનનું સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય છે.
આ પંક્તિઓનો આધ્યાત્મિક નિષ્કર્ષ એ છે કે મનુષ્ય માત્ર હાડચામનું બનેલું જૈવિક યંત્ર નથી, પરંતુ અનંત યાત્રા પર નીકળેલો એક દિવ્ય પ્રવાસી છે. ભક્તની આ વ્યાકુળતા સાબિત કરે છે કે ભૌતિક જગતના જવાબોથી માનવ હૃદય ક્યારેય સંતુષ્ટ થઈ શકતું નથી. 'મેહુલા' ની પ્રતીક્ષા એ વાસ્તવમાં પોતાના જ આંતરિક ઈશ્વર સાથેના મિલનની ઝંખના છે, જે જ્ઞાનના માર્ગે જ શક્ય બને છે. જેમ થિયોસોફી શીખવે છે કે દરેક આત્મા એક સળગતી જ્યોતનો તણખો છે, તેમ આ કાવ્ય પણ આપણને એ જ 'પરમ અગ્નિ' તરફ પાછા વળવાનો સંદેશ આપે છે. અંતે, જ્યારે સાધક પોતાની વ્યક્તિગત ઓળખના 'મોજા' ને છોડીને પરમાત્માના 'મહાસાગર' માં એકાકાર થઈ જાય છે, ત્યારે જ તેની અનંત પ્રતીક્ષાનો અંત આવે છે અને તે સાચા અર્થમાં 'નીલગગનનું પંખેરું' બની મુક્તિનો આનંદ માણે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 39
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
जीने के लिये सोचा ही न था, दर्द सम्भालने होंगे
मुस्कुराऊँ तो, मुस्कुराने के कर्ज़ उठाने होंगे
मुस्कुराऊँ कभी तो लगता है
जैसे होंठों पे कर्ज़ रखा है
तुझसे नाराज़ नहीं ज़िन्दगी, हैरान हूँ मैं…..
आज अगर भर आई हैं, बूँदें बरस जायेंगी
कल क्या पता इनके लिये आँखें तरस जायेंगी
जाने कहाँ गुम कहाँ खोया
एक आँसू छुपाके रखा था
तुझसे नाराज़ नहीं ज़िन्दगी, हैरान हूँ मैं….
ગુલઝાર સાહેબની કલમે લખાયેલી આ પંક્તિઓ માત્ર એક ફિલ્મી ગીત નથી, પરંતુ માનવ અસ્તિત્વના ગહન સંઘર્ષ, સંવેદના અને જીવનની વક્રતાનું એક અણમોલ દર્શન છે. જ્યારે આપણે જીવનના ઉંબરે ઊભા હોઈએ છીએ, ત્યારે ભવિષ્યના સપનાઓ ગુલાબી હોય છે. કલ્પનાઓમાં માત્ર સુખ, સફળતા અને સ્મિતના જ રંગો પુરાયેલા હોય છે. કોઈએ એવું વિચાર્યું નથી હોતું કે જીવન જીવવા માટે માત્ર શ્વાસ લેવા પૂરતા નથી, પણ હૃદયમાં જમા થતા અસંખ્ય દર્દોને પણ સાચવવા પડશે. 'દર્દ સમ્ભાલને હોંગે' — આ શબ્દોમાં એક એવી જિમ્મેદારીનો અહેસાસ છે, જે મનુષ્ય ઈચ્છા વગર પણ નિભાવે છે.
જીવન પ્રત્યેની આશ્ચર્યજનક દ્રષ્ટિ અહીં 'નારાજગી' થી ઉપર છે. કવિ કહે છે કે હું જિંદગીથી નારાજ નથી, પણ હેરાન છું. નારાજગીમાં એક પ્રકારનો અહંકાર અને અપેક્ષા હોય છે, જ્યારે હેરાનગતિમાં સ્વીકાર અને વિસ્મય છે. જિંદગી જ્યારે આપણી ધારણા કરતા સાવ અલગ વળાંક લે છે, ત્યારે ફરિયાદ કરવાને બદલે એની ગતિ જોઈને સ્તબ્ધ થઈ જવું એ જ સાચી સંવેદનશીલતા છે. આ પંક્તિઓ આપણને એ સમજાવે છે કે દુઃખ એ જીવનનો બાહ્ય હિસ્સો નથી, પણ એનું અભિન્ન અંગ છે. જેમ ફૂલની સાથે કાંટાનું અસ્તિત્વ અનિવાર્ય છે, તેમ હર્ષની સાથે શોકની હાજરી નિશ્ચિત છે.
સૌથી હૃદયસ્પર્શી વિચાર 'મુસ્કાન' અને 'કર્જ' (દેવું) વચ્ચેનો સંબંધ છે. સામાન્ય રીતે સ્મિત એ મુક્તિનો અહેસાસ છે, પણ અહીં કવિ કહે છે કે જો હું આજે હસીશ, તો મારે એ હાસ્યની કિંમત ચૂકવવી પડશે. ઘણીવાર જીવનમાં એવા તબક્કા આવે છે જ્યારે માણસને લાગે છે કે એના ભાગ્યમાં ખુશીઓ મર્યાદિત છે. જો આજે થોડું વધારે હસી લીધું, તો કદાચ કાલે એનાથી બમણું રડવું પડશે. હોઠો પર સ્મિતનું હોવું એ કોઈનું દેવું ચૂકવવા જેવું લાગે છે. આ એક એવી મનોસ્થિતિ છે જ્યાં માણસ સુખ ભોગવતા પણ ડરે છે. આ વાસ્તવિકતા અત્યંત કરુણ છે, છતાં એટલી જ સત્ય છે. આપણે ઘણીવાર ખુશીની ક્ષણોમાં પણ અજ્ઞાત ભયથી ઘેરાયેલા હોઈએ છીએ કે 'આ આટલું બધું સારું કેમ ચાલી રહ્યું છે? કંઈક અઘટિત તો નહીં બને ને?'
બીજા ફકરામાં આંસુઓની કિંમત સમજાવવામાં આવી છે. 'આજ અગર ભર આઈ હૈં, બૂંદે બરસ જાયેંગી' — આ પંક્તિમાં કુદરતી વેગનો સ્વીકાર છે. હૃદય જ્યારે ભરાઈ આવે ત્યારે રડી લેવું એ જ મુક્તિ છે. સંવેદનાઓને દબાવી રાખવી એ આત્મા પરનો બોજ છે. કવિ ચેતવણી આપે છે કે આજે જે આંસુ વહાવવાની તક મળી છે, તેને વહાવી દો, કારણ કે કાલની પરિસ્થિતિ કોણે જોઈ છે? કદાચ ભવિષ્યમાં હૃદય એટલું પથ્થર બની જાય અથવા દુઃખ એટલું ગહન થઈ જાય કે રડવા માટે આંખમાં એક ટીપું પણ બાકી ન રહે. આંખનું તરસવું એ શારીરિક તરસ કરતા વધુ પીડાદાયક છે. એ સ્થિતિ છે ભાવશૂન્યતાની, જ્યાં પીડા તો છે પણ અભિવ્યક્તિ નથી.
'એક આંસૂ છુપાકે રખા થા' — આ પંક્તિ માનવીય રહસ્યવાદની પરાકાષ્ઠા છે. દરેક વ્યક્તિના જીવનમાં એક એવું દુઃખ હોય છે જે તે દુનિયાને બતાવતો નથી. એક એવું આંસૂ જે ક્યારેય આંખની બહાર નથી આવતું, પણ અંદરને અંદર હૃદયને પલાળતું રહે છે. એ આંસૂ ક્યાં ખોવાઈ ગયું, ક્યાં ગુમ થઈ ગયું તેની શોધ એ જ જીવનની શોધ છે. આ ગીત આપણને શીખવે છે કે જીવન સાથેનો આપણો સંવાદ ક્યારેય પૂરો થતો નથી. તે સતત ચાલતી એક પ્રક્રિયા છે. જિંદગી આપણને ક્યારેક પંપાળે છે, તો ક્યારેક પછાડે છે. પરંતુ આ બંને સ્થિતિમાં 'હેરાન' રહીને તેને જોવી એ જ સાચો જીવનબોધ છે.
આ ગીતના શબ્દો આપણને આંતરખોજ તરફ દોરી જાય છે. તે આપણને કહે છે કે જિંદગી સાથે કિટ્ટા ન કરાય, પણ એની કરામતોને જોઈને મન ભરીને આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરાય. જ્યારે સ્મિત બોજ લાગે અને આંસુ મૂડી લાગે, ત્યારે સમજવું કે તમે જીવનના ગૂઢ સત્યની નજીક પહોંચી ગયા છો. સંવેદનશીલતા એ નબળાઈ નથી, પણ એ હૃદયની જીવંતતાની નિશાની છે. આ ગીત વારંવાર સાંભળવાનું મન એટલે થાય છે કારણ કે તે આપણી અંદર રહેલા એ અગોચર દર્દને શબ્દો આપે છે, જે આપણે ક્યારેય કહી શકતા નથી. તે આપણને સમજાવે છે કે 'હેરાન' હોવું એ જીવંત હોવાની પ્રથમ શરત છે.
આપણે એ પણ વિચારી શકીએ કે જીવનની સફરમાં આપણે જે 'દર્દ' ને સંભાળીએ છીએ, તે જ દર્દ અંતે આપણને ઘડે છે. માટી જ્યારે તપે છે ત્યારે જ તે પાકી ઈંટ બને છે. એ જ રીતે, સંવેદનાઓના તડકા-છાંયડા જ મનુષ્યના વ્યક્તિત્વને નિખારે છે. જિંદગી પ્રત્યેની આ 'હેરાની' આપણને નમ્ર બનાવે છે. તે અહંકારને ઓગાળી નાખે છે અને આપણને અસ્તિત્વના વિશાળ સાગર સામે નાના હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે. અંતે તો, જિંદગી એ એક એવી વાર્તા છે જેનો અંત ભલે ગમે તે હોય, પણ તેની પ્રત્યેક ક્ષણ 'હૈરાની' થી ભરેલી હોવી જોઈએ.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 38
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
ગઈ કાલે એટલે કે, ઈદના પવિત્ર દિવસે બંધુશ્રી સી.કે. સોની અને તેમના ભક્તહૃદયી મિત્રોની સંગતમાં ઈડરિયો ગઢ અને શ્રી લખુમા સ્થાનકની યાત્રા યોજાઈ. મને પ્રાપ્ત માહિતી પ્રમાણે ઉત્તર ગુજરાતના આ સ્થાન વિશેષનું આલેખન કરવા પ્રેરિત થયો છું. જો કે ઈડરિયા ગઢની આ મારી પ્રથમ યાત્રા હતી. ઇડર પાસેથી જ્યારે પણ નીકળવાનું થયું છે ત્યારે ચોમાસું કે શિયાળાની ઋતુ રહી છે. ગ્રીષ્મકાળના આરંભની આ યાત્રા સ્મરણીય રહી.
અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓના ખોળે વસેલું સાબરકાંઠાનું ઈડર શહેર એટલે પથ્થરોમાં કંડારેલું એક જીવંત કાવ્ય. ઉત્તર ગુજરાતની આ ધરતી પર જ્યારે આપણે ડગ માંડીએ ત્યારે પવનની લહેરોમાં પણ શૌર્ય અને ભક્તિનો સંગમ વર્તાય છે. ઈડર એટલે માત્ર એક શહેર નહીં, પણ ગુજરાતના ગૌરવશાળી ઈતિહાસનું એક અણમોલ પૃષ્ઠ. "ઈડરિયો ગઢ જીત્યા રે ભલે મારા વહાલા" એ લોકગીતના સૂર જ્યારે કાને પડે ત્યારે હૃદયમાં એક અનોખો થનગનાટ જાગે અને નજર સામે તરી આવે એ ભવ્ય પથ્થરોનો કિલ્લો, જે સદીઓથી અડીખમ ઊભો છે.
પ્રભાતના પ્રથમ કિરણો જ્યારે ઈડરના ગઢ પર પડે છે, ત્યારે આખું નગર જાણે સોનેરી આભલા ઓઢીને જાગતું હોય તેવું લાગે છે. ઈડરિયા ગઢનું આકર્ષણ જ એવું છે કે ગમે તેવો થાકેલો મુસાફર પણ એની ગિરિશિખરો જોઈને ઉર્જાથી ભરાઈ જાય. આ ગઢ માત્ર પથ્થરોનો ઢગલો નથી, પણ રજપૂતી શાન, લોકકથાઓ અને જૈન ધર્મના પવિત્ર સંસ્કારોનું સંગમસ્થાન છે. ગઢના ચઢાણ શરૂ કરતા જ એવું લાગે કે આપણે વર્તમાનમાંથી નીકળીને સીધા ઈતિહાસના કોઈ સુવર્ણકાળમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છીએ. રસ્તામાં આવતા મોટા મોટા શિલાખંડો જાણે એકબીજા સાથે વાતો કરતા હોય અને મુસાફરોને આવકારતા હોય તેવો ભાસ થાય છે.
ઈડરિયા ગઢની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ તપાસીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે આ સ્થાન કેટલું પુરાણું અને પ્રભાવશાળી છે. પુરાણોમાં આ ક્ષેત્ર 'ઈલ્વદુર્ગ' તરીકે જાણીતું હતું. કહેવાય છે કે આ ગઢ પર અનેક શાસકોએ શાસન કર્યું, પણ તેની અજેયતા હંમેશા અકબંધ રહી. રાવ રણમલના શૌર્યની ગાથાઓ આજે પણ અહીંના પથ્થરોમાં ગુંજે છે. ગઢ ચઢતા ચઢતા જ્યારે આપણે અડધે પહોંચીએ ત્યારે ઈડરના રાજાઓના મહેલોના અવશેષો જોવા મળે છે. ભલે આજે સમયની થપાટોએ તેને જર્જરિત કર્યા હોય, પણ તેની ભવ્યતા હજુ પણ ઉડીને આંખે વળગે છે. ઝરુખાઓમાંથી દેખાતું ઈડર શહેર અને આસપાસની પ્રકૃતિનું દ્રશ્ય મનને પરમ શાંતિ આપે છે.
પરંતુ, ઈડરની આ યાત્રા લખુમા સ્મારક અને જૈન તીર્થધામના ઉલ્લેખ વગર અધૂરી છે. ઈડરિયો ગઢ માત્ર રણમેદાન નહોતો, પણ આધ્યાત્મિકતાનું કેન્દ્ર પણ રહ્યો છે. ગઢ પર બિરાજમાન પ્રાચીન જૈન દેરાસરો તેની કોતરણી અને પવિત્રતા માટે જાણીતા છે. શ્વેત આરસપહાણમાંથી બનેલા આ જિનાલયો જ્યારે સૂર્યપ્રકાશમાં ચમકે છે, ત્યારે જાણે સ્વર્ગ ધરતી પર ઉતરી આવ્યું હોય તેવો અનુભવ થાય છે. અહીંની શાંતિમાં પક્ષીઓનો કલરવ અને મંદિરોની ઘંટડીઓનો નાદ ભળે ત્યારે મન ભક્તિમય બની જાય છે.
લખુમા સ્મારકની વાત કરીએ તો, તે ઈડરની અસ્મિતાનું પ્રતીક છે. શ્રીમદ રાજચંદ્રજી જેવા મહાન સંતોના ચરણરજથી પાવન થયેલી આ ભૂમિ પર લખુમાનું સ્મારક ભાવિકો માટે અત્યંત આદરણીય સ્થાન છે. વિશાળ શિલાઓથી આચ્છાદિત અને ઢંકાયેલું આ તીર્થ સ્થાન નીરવ શાંતિ અને દિવ્ય વાતાવરણની પ્રતીતિ કરાવી શકે છે. આ સ્મારક આપણને ત્યાગ, તપસ્યા અને સેવાના આદર્શોની યાદ અપાવે છે. યાત્રિક જ્યારે અહીં પહોંચે છે, ત્યારે તેને અહેસાસ થાય છે કે ખરો વિજય માત્ર ગઢ જીતવામાં નથી, પણ પોતાની ઈન્દ્રિયો અને મન પર વિજય મેળવવામાં છે. આ તીર્થધામની મુલાકાત લેનાર દરેક વ્યક્તિના હૃદયમાં એક નવી ચેતનાનો સંચાર થાય છે.
લખુમા સ્થાનક એ ઈડરિયા ગઢની તળેટીમાં આવેલું એક અત્યંત પવિત્ર અને શાંતિપ્રદ યાત્રાધામ છે, જે મુખ્યત્વે જૈન પરંપરા અને આધ્યાત્મિક સાધના સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. આ સ્થાનકની વિશેષતા એ છે કે તે મહાન આધ્યાત્મિક સંત શ્રીમદ રાજચંદ્રજીની સાધનાભૂમિ રહ્યું છે; અહીં બેસીને તેમણે આત્મચિંતન અને ગહન મનન કર્યું હતું, જેના કારણે આજે પણ અહીંની આબોહવામાં એક અનોખી દિવ્યતા અને સ્થિરતાનો અનુભવ થાય છે.
સ્થાનિક માન્યતાઓ અને ઇતિહાસ મુજબ, 'લખુમા' નામ એક પરમ ભક્ત અથવા સાધક સાથે જોડાયેલું હોવાનું મનાય છે, જેમણે આ નિર્જન પહાડી વિસ્તારમાં રહીને કઠોર તપસ્યા કરી હતી. આ સ્થાનકની રચનામાં પ્રાચીન શિલ્પકળા અને કુદરતી ગુફાઓનો સંગમ જોવા મળે છે, જે ધ્યાન (Meditation) કરવા માટે ઉત્તમ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. ઈડરિયા ગઢના પથ્થરોની વચ્ચે વસેલું આ સ્મારક માત્ર એક ઈમારત નથી, પરંતુ ત્યાગ અને વૈરાગ્યનું પ્રતીક છે, જ્યાં દેશભરમાંથી મુમુક્ષુઓ માનસિક શાંતિ અને આધ્યાત્મિક ઉર્જા મેળવવા માટે આવે છે.
ગઢના ઉપરના ભાગે આવેલી રણમલ ચોકી અને ત્યાંથી દેખાતો નજારો અદભૂત છે. પર્વતની ટોચ પર પવનનો વેગ એટલો હોય છે કે જાણે તે આપણી બધી ચિંતાઓ ઉડાવી દેવા માંગતો હોય. અહીંથી નીચે જોતા ઈડરના રાતા પથ્થરો અને નીચે પથરાયેલું હરિયાળું મેદાન એક સુંદર વિરોધાભાસ સર્જે છે. લોકવાયકા મુજબ, ઈડરિયો ગઢ જીતવો એ ખાંડાના ખેલ સમાન હતું, અને આજે પણ એની ઉંચાઈ અને એના પથ્થરોની ગોઠવણી જોઈને એ વાત સાચી લાગે છે.
આ યાત્રા વર્ણનમાં જો પ્રકૃતિની વાત ન કરીએ તો અન્યાય થશે. ઈડરના પથ્થરોની એક ખાસિયત છે - તે કુદરતી રીતે જ એવા આકારોમાં ગોઠવાયેલા છે કે ક્યાંક સિંહની મુખકૃતિ દેખાય તો ક્યાંક અન્ય પ્રાણીઓ કે દેવી-દેવતાઓની આકૃતિઓ ભાસે. ચોમાસામાં જ્યારે આ કાળા અને ભૂખરા પથ્થરો પર લીલીછમ વનસ્પતિ ઉગી નીકળે છે, ત્યારે દ્રશ્ય અત્યંત મનોહર બની જાય છે. ઠેર ઠેર વહેતા નાના ઝરણાઓ યાત્રાના થાકને હરી લે છે.
ઈડર અને તેના ગઢની આ સફર માત્ર ભૌતિક ભ્રમણ નથી, પણ એક આંતરિક યાત્રા છે. અહીંના મંદિરોમાં થતી આરતી, લખુમા સ્મારક પરની ગંભીરતા અને ગઢના કાંગરે કાંગરે લખાયેલો ઈતિહાસ આપણને આપણા ભવ્ય વારસાની યાદ અપાવે છે. આ સ્થાનક શૌર્ય અને સંયમનું અનોખું મિશ્રણ છે. એક તરફ રજપૂતોની તલવારોની ધાર છે, તો બીજી તરફ જૈન મુનિઓની અહિંસા અને શાંતિનો સંદેશ છે.
યાત્રાના અંતે જ્યારે આપણે ગઢ ઉતરીને નીચે આવીએ છીએ, ત્યારે મનમાં એક સંતોષ હોય છે. એ સંતોષ એક એવી જગ્યાને જોયાનો છે જ્યાં સમય સ્થંભી ગયો છે. ઈડરિયો ગઢ અને લખુમા સ્મારક આજે પણ ગુજરાતની સંસ્કૃતિના રખેવાળ બનીને ઊભા છે. આ તીર્થધામની મુલાકાત એ માત્ર પર્યટન નથી, પણ આત્મસાક્ષાત્કારની એક ક્ષણ છે. જે વ્યક્તિ એકવાર આ ગઢના પથ્થરોને સ્પર્શી લે છે, તેના સ્મરણોમાં ઈડર કાયમ માટે જીવંત બની જાય છે. ઉત્તર ગુજરાતનું આ અનુપમ સ્થાનક ખરેખર દરેક ગુજરાતીએ અને દરેક સંસ્કૃતિપ્રેમીએ એકવાર તો અવશ્ય નિહાળવું જોઈએ, કારણ કે અહીંના પથ્થરો બોલે છે અને ઇતિહાસ જીવે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 37
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
આજે સવારથી જ ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયાં મારા માનસમાં પ્રભાતી રહ્યાં છે. કેટલી પંક્તિઓના સ્પંદને આજની ભાવયાત્રા વહી રહી છે.
“ નીરખને ગગનમાં કોણ ઘુમી રહ્યો, તેજ હું તેજ હું શબ્દ બોલે ” અને ” જાગીને જોઉં તો જગત દિશે નહિં, ઉંઘમાં અટપટા ભોગ ભાસે” – –“હું કરે, તું કરું, હું વિના તું નહિં, હું રહીશ ત્યાં લગી તું રહેશે, હું જતે તું ગયો,….હું વિના તું તને કોણ કહેશે..
“વેદ તો એમ વદે, શ્રુતિ સ્મૃતિ શાખ દે, કનક કુંડળ વિષે ભેદ નોયે, ઘાટ ઘડ્યાં પછી નામ રુપ જુજવા, અંતે તો હેમનું હેમ..”
નરસિંહ મહેતા ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશનો એવો ઝળહળતો સૂર્ય છે જેણે પાંચસો વર્ષ પહેલાં જ્ઞાન, ભક્તિ અને વૈરાગ્યના જે બીજ રોપ્યા હતા, તે આજે પણ એટલા જ પ્રસ્તુત અને તેજસ્વી છે. નરસૈયો એટલે માત્ર ભજનિક નહીં, પણ એક એવો ક્રાંતિકારી ચેતનાનો કવિ જેણે વેદાંતના ગહન રહસ્યોને લોકભાષામાં ઉતાર્યા. તેમની કવિતામાં અદ્વૈતવાદનો જે રણકો છે, તે શંકરાચાર્યના જ્ઞાનમાર્ગ અને ચૈતન્ય મહાપ્રભુના ભક્તિમાર્ગનો અપૂર્વ સંગમ છે.
જ્યારે નરસિંહ ગાય છે કે “નીરખને ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યો, તેજ હું તેજ હું શબ્દ બોલે”, ત્યારે તે માત્ર આકાશની વાત નથી કરતા, પણ હૃદયના ચિદાકાશની વાત કરે છે. ગગનમાં જે પરમતત્વ વિહાર કરી રહ્યું છે, તે કોઈ અજાણ્યો કે પારકો —અન્ય પુરુષ નથી, પણ આપણો પોતાનો આત્મા જ છે. ‘સોડહમ્’ (તે હું જ છું) ની આ પરાકાષ્ઠા છે. અહીં ‘તેજ’ શબ્દ દ્વારા કવિ પરમાત્માના પ્રકાશમય સ્વરૂપનો નિર્દેશ કરે છે. વિશ્વના કણેકણમાં જે ચૈતન્ય વ્યાપી રહ્યું છે, તેની અનુભૂતિ થતાં જ દ્વૈત ઓગળી જાય છે અને માત્ર એક જ અખંડ જ્યોતિ પ્રગટે છે.
આ જ્ઞાનની સ્થિતિમાં પહોંચ્યા પછી સંસાર પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ સાવ બદલાઈ જાય છે. નરસિંહ કહે છે, “જાગીને જોઉં તો જગત દિશે નહીં, ઊંઘમાં અટપટા ભોગ ભાસે.” આ પંક્તિમાં અજ્ઞાનને ‘ઊંઘ’ અને જ્ઞાનને ‘જાગૃતિ’ સાથે સરખાવી છે. માણસ જ્યાં સુધી અજ્ઞાનની નિદ્રામાં છે, ત્યાં સુધી તેને આ માયાવી જગતના વિષય-ભોગ સાચા લાગે છે. પણ જે ક્ષણે આત્મજ્ઞાનની આંખ ખુલે છે, ત્યારે સમજાય છે કે આ આખું દ્રશ્યમાન જગત તો એક મિથ્યા સ્વપ્ન જેવું હતું. જેમ સ્વપ્નમાંથી જાગ્યા પછી સ્વપ્નના સુખ-દુઃખ વ્યર્થ લાગે છે, તેમ જ્ઞાની પુરુષ માટે આ સંસારની ઘટમાળ ગૌણ બની જાય છે.
આ આધ્યાત્મિક પ્રવાસમાં સૌથી મોટું નડતર ‘હું’ એટલે કે અહંકાર છે. નરસિંહ તેની ભીતરની રમતને પકડી પાડે છે: “હું કરું, તું કરું, હું વિના તું નહીં, હું રહીશ ત્યાં લગી તું રહેશે, હું જતે તું ગયો, અનિર્વાચી રહ્યો, હું વિના તું તને કોણ કહેશે.” આ શબ્દોમાં અદ્વૈતનો પરમ મર્મ છુપાયેલો છે. ભક્ત અને ભગવાન, જીવ અને શિવ—આ બંને એકબીજાના પૂરક છે. જ્યાં સુધી ‘હું’ (અહંકાર) છે, ત્યાં સુધી જ સામે ‘તું’ (ભગવાન) નું અસ્તિત્વ છે. પણ જ્યારે ‘હું’ ઓગળી જાય છે, ત્યારે ‘તું’ પણ ક્યાં બાકી રહે છે? જે બાકી રહે છે તે ‘અનિર્વાચ્ય’ છે, જેને વાણીમાં વર્ણવી શકાતું નથી. જો જોનાર ભક્ત જ ન હોય, તો ભગવાનની સ્તુતિ કોણ કરશે? આ પંક્તિઓ દ્વારા નરસિંહ શૂન્યતા અને પૂર્ણતાનો અદભૂત મેળાપ સર્જે છે.
તત્વજ્ઞાનના આટલા ગહન પ્રદેશમાં વિહાર કર્યા પછી, નરસિંહ સામાન્ય માણસને સમજાય તેવું એક સચોટ ઉદાહરણ આપે છે: “કનક કુંડળ વિષે ભેદ નોયે, ઘાટ ઘડ્યા પછી નામ રૂપ જૂજવા, અંતે તો હેમનું હેમ.” સોનામાંથી કુંડળ બને કે હાર, આકાર અને નામ બદલાય છે, પણ તેની મૂળ ધાતુ સોનું જ રહે છે. તેવી જ રીતે, આ જગતમાં મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી કે વનસ્પતિ—આ બધા જ પરમાત્માના અલગ-અલગ ઘાટ છે. બહારથી દેખાતી વિવિધતા એ માત્ર નામ અને રૂપની માયા છે, પણ ભીતર વહેતું ચૈતન્ય તો એ જ એક અખંડ પરમાત્મા છે. વેદ અને શ્રુતિ-સ્મૃતિઓ પણ આજ વાતની સાક્ષી પૂરે છે.
નરસિંહ મહેતાની મહત્તા એ છે કે તેઓ માત્ર કોરા જ્ઞાની નથી, પણ રસિયા ભક્ત છે. તેમની વાણીમાં જેટલી ગહનતા છે, એટલી જ સરળતા છે. તેમણે શ્રીકૃષ્ણને માત્ર દ્વારકાના રાજા તરીકે નહીં, પણ ‘અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ’ કહીને બ્રહ્મ સ્વરૂપે સ્થાપ્યા છે. તેમની પંક્તિઓમાં હૃદયની એવી આર્દ્રતા છે જે વાચકને સીધી પરમાત્મા સાથે જોડી દે છે.
આમ, નરસિંહ મહેતાના આ પદો એ માત્ર સાહિત્યિક કૃતિઓ નથી, પણ આત્મસાક્ષાત્કારનો નકશો છે. જે રીતે પથ્થરમાંથી મૂર્તિ કંડારાયા પછી પથ્થર મટી જાય છે અને માત્ર દેવત્વ બાકી રહે છે, તેમ નરસિંહની વાણી મનુષ્યના અહંકારને કોતરીને તેને પરમ તત્વ સાથે એકરૂપ કરી દે છે. આદિ કવિનો આ નાદ આજે પાંચ સદીઓ પછી પણ ગગનમાં ઘૂમી રહ્યો છે અને જિજ્ઞાસુઓને ‘પોતાને ઓળખવાની’ હાકલ કરી રહ્યો છે…..
"ભૂતળ ભક્તિ પદાર્થ મોટું, બ્રહ્મલોકમાં નાહીં રે;
પુણ્ય કરી અમરાપુરી પામ્યા, તે અંતે ચૌદ લોકમાંહીં રે."
“જે ગમે જગતગુરુ દેવ જગદીશને, તેતણો ખરો ખરડો જ કરવો;
આપણો ચિંતવ્યો અર્થ કંઈ નવ સરે, ઊગરે એક ઉદ્વેગ ધરવો."
"અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ, જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે;
દેહમાં દેવ તું, તત્વમાં તેજ તું, શૂન્યમાં શબ્દ થઈ વેદ વાસે.”
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 36
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“કર્મ એ શક્તિ છે, તેની સર્વોચ્ચ અભિવ્યક્તિ ત્યારે જ સંભવ છે જ્યારે તેમાં જ્ઞાનનું રોકાણ કરવામાં આવે છે. અજ્ઞાન એ શ્રાપ છે, જ્ઞાન એ એવી પાંખ છે જે માનવને સદૈવ ઉન્નત કરે છે. નેત્રહીન કર્મ કરી શકે છે, અપંગ કર્મ કરી શકતો નથી પરંતુ તેની પાસે જ્ઞાન છે. કર્મ સાથે જ્ઞાનનું સંયોજન થાય ત્યારે જ ‘ જ્ઞાનયુક્ત કર્મ’ રચાય અને સર્વમંગલ સંભવ બની શકે…”
આ સુંદર વિચારપુષ્પ માનવ જીવનના બે સૌથી મહત્વના સ્તંભો—કર્મ અને જ્ઞાન—વચ્ચેના અતૂટ સંબંધને અત્યંત ગહન રીતે પ્રસ્તુત કરે છે. સૃષ્ટિના પ્રારંભથી લઈને આજ સુધી માનવ સભ્યતાનો જે કંઈ પણ વિકાસ થયો છે, તેની પાછળ આ બે બળોનો સમન્વય રહેલો છે. કર્મ એ ગતિ છે, પણ જ્ઞાન એ દિશા છે. ગતિ ગમે તેટલી વેગવંતી હોય, પણ જો તેને સાચી દિશા ન મળે તો તે માત્ર ભટકણ બનીને રહી જાય છે. આ જ કારણ છે કે પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં કર્મને શક્તિ કહેવામાં આવી છે, પરંતુ તેની સર્વોચ્ચ અભિવ્યક્તિ માટે જ્ઞાનના રોકાણને અનિવાર્ય ગણાવ્યું છે.
કર્મ એ બ્રહ્માંડનો અફર નિયમ છે. જગતમાં કોઈ પણ જીવ ક્ષણભર પણ કર્મ વગર રહી શકતો નથી. શ્વાસ લેવો એ પણ એક કર્મ છે અને વિચારવું એ પણ એક કર્મ છે. પરંતુ પશુ અને માનવ વચ્ચેનો તફાવત જ્ઞાનમાં રહેલો છે. પશુ કર્મ કરે છે પણ તે કેવળ પ્રાકૃતિક વૃત્તિઓને આધીન હોય છે, જ્યારે મનુષ્ય પાસે એ ક્ષમતા છે કે તે પોતાના કર્મને જ્ઞાનના પ્રકાશથી આલોકિત કરી શકે. જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે ‘કર્મ એ શક્તિ છે’, ત્યારે તેનો અર્થ એ થાય કે કર્મમાં સર્જન અને વિસર્જન બંનેની તાકાત રહેલી છે. એક મજૂર આખો દિવસ પથ્થર તોડે છે, તે તેનું કર્મ છે, પણ જો તેની પાસે સ્થાપત્યનું જ્ઞાન હોય તો તે જ પથ્થરમાંથી ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરી શકે છે. અહીં જ્ઞાનનું રોકાણ જ સામાન્ય કર્મને કળા કે સાધનામાં પરિવર્તિત કરે છે.
જ્ઞાન વિનાનું કર્મ ઘણીવાર આંધળું સાબિત થાય છે.
પંક્તિઓમાં ખૂબ સચોટ રીતે કહેવાયું છે કે ‘નેત્રહીન કર્મ કરી શકે છે’. આ એક રૂપક છે. જેની પાસે દ્રષ્ટિ નથી તે ચાલી શકે છે, હાથ-પગ હલાવી શકે છે, પણ તેને ખબર નથી કે તે ક્યાં જઈ રહ્યો છે અથવા તેના પગલાં કોઈ ખાડામાં પડશે કે માર્ગ પર રહેશે. તેવી જ રીતે, જ્ઞાન વિનાનો માણસ મહેનત તો ખૂબ કરે છે, પણ તેનું પરિણામ શૂન્ય અથવા નકારાત્મક આવે છે. બીજી તરફ, ‘અપંગ કર્મ કરી શકતો નથી પરંતુ તેની પાસે જ્ઞાન છે’. આ પરિસ્થિતિ એ વિચારકની છે જેની પાસે યોજના છે, વિઝન છે, પણ અમલીકરણ માટે સાધનો કે શક્તિ નથી. સમાજમાં આવા બે વર્ગો હંમેશા જોવામાં આવે છે: એક જે માત્ર મહેનત કરે છે અને બીજો જે માત્ર વિચારે છે. પરંતુ જીવનની સાર્થકતા ત્યારે જ છે જ્યારે આ બંનેનો સંગમ થાય.
અજ્ઞાનને શ્રાપ માનવાનું કારણ એ છે કે તે મનુષ્યને સીમિત કરી દે છે. અજ્ઞાની માણસ પોતાની શક્તિનો દુરુપયોગ કરે છે અથવા તો તેની શક્તિ વેડફાઈ જાય છે. અજ્ઞાન એ અંધકાર છે જેમાં માણસ સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકતો નથી. જ્યારે જ્ઞાનને ‘પાંખ’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે, તે ખૂબ જ અર્થપૂર્ણ છે. પાંખ પક્ષીને ધરતીના ગુરુત્વાકર્ષણથી મુક્ત કરી આકાશની ઊંચાઈઓ સુધી લઈ જાય છે. તેવી જ રીતે, જ્ઞાન મનુષ્યને સંકુચિતતા, અંધશ્રદ્ધા અને ભયના બંધનોમાંથી મુક્ત કરી તેને ઉન્નત બનાવે છે. જ્ઞાની માણસ સમસ્યામાં સમાધાન શોધે છે, જ્યારે અજ્ઞાની માણસ સમાધાનમાં પણ સમસ્યા ઊભી કરે છે.
‘જ્ઞાનયુક્ત કર્મ’ એ જ સાચો પુરુષાર્થ છે. ભગવદ ગીતામાં પણ શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને આ જ સમજાવે છે. અર્જુન પાસે કર્તવ્યનું મેદાન (કુરુક્ષેત્ર) હતું અને ગાંડિવ જેવી શક્તિ હતી, પણ તે મોહવશ દિશાહીન બની ગયો હતો. કૃષ્ણએ તેને જ્ઞાન આપ્યું અને ત્યારબાદ અર્જુનનું જે કર્મ નિષ્પન્ન થયું તે ‘જ્ઞાનયુક્ત કર્મ’ હતું, જેણે ધર્મની સ્થાપના કરી. જ્યારે કર્મમાં જ્ઞાન ભળે છે, ત્યારે તે સ્વાર્થમાંથી પરમાર્થ તરફ ગતિ કરે છે. જ્ઞાન વિનાનું કર્મ માત્ર પોતાના પેટ પૂરતું મર્યાદિત હોઈ શકે, પણ જ્ઞાનયુક્ત કર્મ ‘સર્વમંગલ’ એટલે કે સમગ્ર સૃષ્ટિના કલ્યાણ માટે હોય છે.
વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં જુઓ તો, અણુશક્તિ એ એક મહાન કર્મશક્તિ છે. જો આ શક્તિ સાથે અજ્ઞાન કે વિનાશક બુદ્ધિ જોડાય તો તે પરમાણુ બોમ્બ બનીને માનવતાનો વિનાશ કરે છે. પરંતુ જો આ જ શક્તિ સાથે વિવેકબુદ્ધિ અને માનવ કલ્યાણનું જ્ઞાન જોડાય તો તે વીજળી ઉત્પન્ન કરીને અંધકાર દૂર કરે છે અને અસાધ્ય રોગોના ઉપચારમાં મદદરૂપ થાય છે. આ જ ‘સર્વમંગલ’ની ભાવના છે.
જ્ઞાન આપણને એ શીખવે છે કે આપણું કર્મ અન્યને નુકસાન ન પહોંચાડે, પણ સૌના ઉત્કર્ષમાં સહાયક બને. વ્યક્તિગત જીવનમાં પણ આ સિદ્ધાંત એટલો જ લાગુ પડે છે. એક વિદ્યાર્થી પરીક્ષા માટે સખત મહેનત (કર્મ) કરે, પણ જો તેની પાસે વિષયનું ઊંડું જ્ઞાન ન હોય અને તે માત્ર ગોખણપટ્ટી કરતો હોય, તો તેનું પરિણામ અલ્પજીવી રહેશે. સાચું શિક્ષણ એ છે જે કર્મને કૌશલ્યમાં બદલે. કૌશલ્ય એટલે જ ‘જ્ઞાનયુક્ત કર્મ’. જે માણસ પોતાના વ્યવસાયમાં સતત જ્ઞાનનું વર્ધન કરતો રહે છે, તેની પ્રગતિ અવિરત રહે છે. જ્ઞાન તેને પરિવર્તનશીલ સમય સાથે તાલ મિલાવવાની ક્ષમતા આપે છે.
સમાજ અને રાષ્ટ્રના નિર્માણમાં પણ આ બે તત્વોનું સંતુલન અનિવાર્ય છે. જે દેશમાં શ્રમજીવીઓ (કર્મ) અને બુદ્ધિજીવીઓ (જ્ઞાન) એકબીજાના પૂરક બનીને કામ કરે છે, તે જ દેશ સમૃદ્ધ બને છે. માત્ર જ્ઞાનની વાતો કરવાથી પેટ ભરાતું નથી અને જ્ઞાન વગરની મજૂરીથી દારિદ્ર્ય દૂર થતું નથી. જ્યારે હળ ચલાવનાર ખેડૂત પાસે જમીન અને બિયારણનું જ્ઞાન હોય, ત્યારે જ ધરતી રત્નો વહેંચે છે.
અંતે, આ વિચારનો સાર એ છે કે કર્મ એ શરીર છે અને જ્ઞાન એ તેનો આત્મા છે. આત્મા વગરનું શરીર શવ સમાન છે અને શરીર વગરનો આત્મા આ જગતમાં કંઈ પ્રગટ કરી શકતો નથી. આપણે આપણા જીવનમાં એવા કર્મો કેળવવા જોઈએ જે જ્ઞાનના પાયા પર ટકેલા હોય. એવું જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ જે આપણને નમ્ર બનાવે અને વધુ સારા કર્મો કરવા પ્રેરિત કરે. જ્યારે આપણી દરેક ક્રિયા પાછળ સભાનતા, વિવેક અને કલ્યાણની ભાવના હશે, ત્યારે જ પૃથ્વી પર ‘સર્વમંગલ’ની સુવાસ ફેલાશે. મનુષ્યની ઉન્નતિનો માર્ગ આ જ્ઞાનની પાંખો પર જ નિર્ભર છે, જે તેને પામરતામાંથી પરમાત્મા તરફ લઈ જાય છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 35
નમસ્કાર ….સ્નેહવંદન !
માનવ જીવન એ પથ અને પથિકનો અનોખો સંગમ છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાની મંજિલ સુધી પહોંચવા માટે કોઈક રસ્તો પકડે છે અને કોઈક વ્યક્તિનો સંગાથ લે છે. પરંતુ, આ પંક્તિઓ જીવનના એક એવા કઠોર સત્ય તરફ આપણું ધ્યાન ખેંચે છે જે મોટેભાગે આપણે નજરઅંદાજ કરતા હોઈએ છીએ. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ઉતાવળમાં, લોભમાં કે અજ્ઞાનતામાં ખોટો રસ્તો પસંદ કરે છે અને ઉપરથી કોઈ અયોગ્ય વ્યક્તિના ભરોસે પોતાની જીવનનૌકા છોડી દે છે, ત્યારે તે વિનાશના આરે આવીને ઉભો રહે છે. શરૂઆતમાં આ પ્રવાસ ખૂબ જ રોમાંચક અને સરળ લાગે છે. ખોટા રસ્તા પર ચાલતી વખતે ઘણીવાર સફળતાના ટૂંકા ગાળાના શિખરો પણ દેખાય છે, જે માણસને ભ્રમમાં રાખે છે કે તે સાચી દિશામાં જઈ રહ્યો છે. પરંતુ જેમ જેમ સમય વીતતો જાય છે અને તે રસ્તા પર તે આગળ વધતો જાય છે, તેમ તેમ તેની આસપાસના સાચા સંબંધો, નૈતિક મૂલ્યો અને આત્મવિશ્વાસના પુલ તૂટતા જાય છે.
ખોટા રસ્તે આગળ વધવું એ દળદલમાં ઉતરવા જેવું છે. તમે જેટલા જોરથી બહાર નીકળવાનો પ્રયત્ન કરો છો અથવા જેટલા ઊંડા ઉતરો છો, તેટલું જ પાછા વળવું મુશ્કેલ બની જાય છે. અહીં 'મુશ્કેલ' શબ્દ માત્ર ભૌતિક અંતર માટે નથી, પણ માનસિક અને સામાજિક અવસ્થા માટે છે. જ્યારે માણસ અનીતિ કે અધર્મના માર્ગે ઘણો આગળ નીકળી જાય છે, ત્યારે તેનો અહંકાર તેને રોકે છે. તેને લાગે છે કે જો હવે હું મારી ભૂલ સ્વીકારીશ તો સમાજમાં મારું શું થશે? મેં અત્યાર સુધી જે મેળવ્યું છે તે બધું જ જતું રહેશે. આ ડર અને અહંકાર તેને એ જ ખોટા રસ્તા પર વધુને વધુ ધકેલે છે. ખોટી વ્યક્તિનો ભરોસો આ આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કરે છે. એવી વ્યક્તિ જેને તમારા હિતમાં રસ નથી પણ પોતાના સ્વાર્થમાં રસ છે, તે તમને ક્યારેય સાચો અરીસો બતાવશે નહીં. તે તમને એવા ભ્રમમાં રાખશે કે તમે જે કરી રહ્યા છો તે જ શ્રેષ્ઠ છે. જ્યારે ઠોકર વાગે છે ત્યારે ખબર પડે છે કે જેનો હાથ પકડીને આપણે ચાલતા હતા, એ જ વ્યક્તિ આપણને ખાડામાં ધકેલવા માટે નિમિત્ત બની હતી.
આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની બાબત છે 'હકીકતનો સ્વીકાર'. કથનમાં જે 'કડવી પણ સાચી સલાહ' આપવામાં આવી છે તે એ છે કે માણસે પોતાની ભૂલ સ્વીકારવા માટે ઉદાર બનવું જોઈએ. સામાન્ય રીતે આપણે ઉદારતાનો અર્થ દાન-પુણ્ય સમજીએ છીએ, પણ ખરેખર તો સૌથી મોટી ઉદારતા પોતાની જાત સામે સત્ય સ્વીકારવાની છે. "હા, હું ખોટો હતો, મેં ખોટી વ્યક્તિ પર વિશ્વાસ કર્યો અને હું ખોટા રસ્તે ચાલ્યો" - આ વાક્ય બોલવા માટે હિમાલય ચડવા જેટલી હિંમત જોઈએ છે. જે વ્યક્તિ આ હકીકત સ્વીકારી લે છે, તેના માટે પાછા વળવાનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ જાય છે. જોકે એ માર્ગ કઠિન જરૂર હોય છે કારણ કે તમારે ફરીથી શૂન્યથી શરૂઆત કરવી પડે છે, ગુમાવેલો વિશ્વાસ પાછો મેળવવો પડે છે અને તમારા અંતરાત્મા સાથે સમાધાન કરવું પડે છે. છતાં, એ કઠિન માર્ગ અંતે તો શાંતિ તરફ જ લઈ જાય છે.
ઇતિહાસ અને પુરાણોમાં પણ આના અનેક પુરાવા મળે છે. રામાયણના કેકયીનું પાત્ર જોઈએ તો, મંથરા જેવી ખોટી વ્યક્તિના ભરોસે તેમણે અયોધ્યાના પતનનો અને રામના વનવાસનો ખોટો રસ્તો પકડ્યો. જ્યારે તેમને સત્ય સમજાયું ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. દશરથ રાજાના પ્રાણ પંખેરુ ઉડી ગયા હતા અને પુત્ર ભરતે પણ તેમનો ત્યાગ કર્યો હતો. એ ખોટા રસ્તા પરથી પાછા વળવું તેમના માટે એટલું કઠિન બની ગયું કે ઇતિહાસમાં તેમનું નામ કાયમ માટે કલંકિત થઈ ગયું. તેવી જ રીતે વ્યવહારિક જીવનમાં જોઈએ તો, કોઈ યુવાન જ્યારે નશાના રસ્તે ચઢે છે અથવા કોઈ લાલચુ મિત્રના કહેવાથી ગુનાખોરીની દુનિયામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે શરૂઆતમાં તેને એ રસ્તો આકર્ષક લાગે છે. પણ જ્યારે કાયદો કે કુદરતનો પ્રહાર પડે છે, ત્યારે તેને સમજાય છે કે તેણે પાછળ છોડેલી સાચી દુનિયા હવે ઘણી દૂર રહી ગઈ છે.
આ કથનનો મર્મ એ છે કે માણસે પોતાની સંગત અને પોતાના સંકલ્પો બાબતે સજાગ રહેવું જોઈએ. જો ક્યારેક અજાણતા ભૂલ થઈ જાય અને ખોટા રસ્તા પર ડગલાં મંડાઈ જાય, તો જેટલા વહેલા બને તેટલા વહેલા 'યુ-ટર્ન' લઈ લેવો હિતાવહ છે. તમે જેટલા આગળ વધશો, તેટલો જ વળવાનો રસ્તો લાંબો અને પીડાદાયક બનશે. સત્યનો સ્વીકાર એ જ સાચી ઉદારતા છે અને એ જ ઉદ્ધારનો માર્ગ છે. લોકનિંદાના ડરથી કે હાર સ્વીકારવાની બીકે ખોટા રસ્તે ચાલતા રહેવું એ આત્મહત્યા સમાન છે. તેના કરતા બહેતર છે કે કડવી હકીકતને ગળે ઉતારીને, ભૂલ સુધારીને ફરીથી સાચા માર્ગે ચાલવાનું સાહસ કરવું. અંતે તો, જાગ્યા ત્યારથી સવાર ગણીને નવેસરથી જીવન શરૂ કરનાર જ સાચો વિજેતા બને છે.
અસ્તુ!
મારી ભાવયાત્રા 34
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“ ‘મૌન’ ઘણી વખત શબ્દોથી વધારે શીખવે છે
તે મનને સાંભળવાનું શીખવે છે
અને સમજણનું દ્વાર ખોલે છે…”
મૌન એ માત્ર શબ્દોનો અભાવ નથી, પરંતુ એ આત્માની એવી અવસ્થા છે જ્યાં બ્રહ્માંડનો ગહન નાદ સંભળાય છે. 'મૌન’ ઘણી વખત શબ્દોથી વધારે શીખવે છે, તે મનને સાંભળવાનું શીખવે છે અને સમજણનું દ્વાર ખોલે છે - આ પંક્તિઓ માનવ જીવનના સર્વોચ્ચ સત્ય તરફ આંગળી ચીંધે છે. સામાન્ય રીતે આપણે એવું માનીએ છીએ કે જ્ઞાનનું આદાન-પ્રદાન માત્ર ભાષા કે શબ્દો દ્વારા જ શક્ય છે, પરંતુ વાસ્તવિકતામાં શબ્દો તો માત્ર મર્યાદિત અર્થોના વાહક છે. જ્યારે મૌન અસીમ છે, અનંત છે. આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો વાણી એ અવાજ છે, જ્યારે મૌન એ પડઘો છે. આપણે સતત બોલીને આપણી શક્તિનો વ્યય કરીએ છીએ, પણ જ્યારે આપણે મૌન થઈએ છીએ ત્યારે એ બચેલી શક્તિ ભીતરની યાત્રા શરૂ કરે છે.
મૌનની આ કેળવણી મનને સાંભળવાની કળાથી શરૂ થાય છે. આપણું મન એક એવા ઘોંઘાટીયા બજાર જેવું છે જ્યાં હજારો વિચારોના વેપારીઓ એકસાથે બૂમો પાડી રહ્યા છે. આપણે આ અવાજમાં એટલા ખોવાઈ ગયા છીએ કે આપણને આપણો પોતાનો અસલી અવાજ સંભળાતો બંધ થઈ ગયો છે. મૌન ધારણ કરવાથી ધીમે ધીમે આ બહારનો કોલાહલ શાંત પડે છે અને મન પોતાના તરંગોને સાંભળતું થાય છે. જેમ ડહોળાયેલા પાણીમાં તળિયું દેખાતું નથી, તેમ અશાંત મનમાં સત્ય દેખાતું નથી. જ્યારે મૌન સ્થિર - ઠરેલ અવસ્થાએ આવે છે ત્યારે મન રૂપી જળ નિર્મળ બને છે અને આપણે આપણી પોતાની અંદર ડોકિયું કરી શકીએ છીએ. આ 'સાંભળવું' એ માત્ર કાનની પ્રક્રિયા નથી, પણ જાગૃતિની પ્રક્રિયા છે.
જ્યારે આપણે મનને સાંભળતા થઈએ છીએ ત્યારે સમજણના દ્વાર આપોઆપ ખૂલે છે. અસલી સમજણ પુસ્તકો વાંચવાથી નહીં, પણ સ્વ-અનુભૂતિથી આવે છે.
મૌન આપણને એ અંતરિક્ષ પૂરું પાડે છે જેમાં જ્ઞાન અંકુરિત થઈ શકે. ભગવાન બુદ્ધનું ઉદાહરણ લઈએ તો, તેમણે વર્ષો સુધી જ્ઞાનની શોધમાં ભટક્યા પછી અંતે જ્યારે બધું જ છોડીને મૌન ધારણ કર્યું, ત્યારે જ બોધિવૃક્ષ નીચે તેમને પરમ જ્ઞાન લાધ્યું. તેમનું મૌન એ માત્ર ચૂપ રહેવું નહોતું, પણ અસ્તિત્વ સાથેનું અનુસંધાન હતું. એ મૌનમાંથી જ ધમ્મની ગંગા વહી. એ જ રીતે, મહર્ષિ રમણ પોતે મૌન રહીને જ જિજ્ઞાસુઓના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપતા. તેમનું મૌન એટલું પ્રભાવશાળી હતું કે સામે બેઠેલ વ્યક્તિના મનનો સંશય કોઈ પણ શબ્દના ઉચ્ચારણ વિના ઓગળી જતો. આ જ તો છે સમજણનું એ દ્વાર, જે મૌન દ્વારા ખૂલે છે.
આધ્યાત્મિકતામાં મૌનના ત્રણ સ્તર છે: વાણીનું મૌન, ઇન્દ્રિયોનું મૌન અને મનનું મૌન. વાણીનું મૌન એ તો માત્ર શરૂઆત છે, પણ જ્યારે મન મૌન થાય છે ત્યારે સાધક શૂન્યમાં પ્રવેશે છે. આ શૂન્યતા જ પૂર્ણતા છે. જેમ કે આકાશ મૌન છે એટલે જ તે પૃથ્વી, સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓને સમાવી શકે છે. જો આકાશ પોતે જ અવાજ કરતું હોત તો આ સૃષ્ટિનું સંગીત આપણને ક્યારેય સંભળાત નહીં. મૌન આપણને સહનશીલતા અને સ્વીકાર ભાવ શીખવે છે. જ્યારે આપણે કોઈની ટીકા કે પ્રશંસા સામે મૌન રહીએ છીએ, ત્યારે આપણે આપણા અહંકારને પોષવાનું બંધ કરીએ છીએ. અહંકારનો લય થવો એ જ આધ્યાત્મિક પ્રગતિનું પ્રથમ સોપાન છે.
વ્યવહારિક જીવનમાં પણ જોઈએ તો, જે વાતો કલાકોની ચર્ચાથી નથી સમજાતી તે ઘણીવાર એક ક્ષણના મૌનથી સમજાઈ જાય છે. પ્રેમમાં પડેલા બે હૃદયો વચ્ચેનું મૌન હજારો કવિતાઓ કરતાં વધુ વાચાળ હોય છે. ત્યાં શબ્દોની જરૂર નથી હોતી, માત્ર ઉપસ્થિતિ જ કાફી હોય છે. એ જ રીતે ઈશ્વર સાથેનો આપણો સંબંધ પણ મૌનનો છે. આપણે મંદિરો કે મસ્જિદોમાં જઈને ઘણી પ્રાર્થનાઓ કરીએ છીએ, ઘણો અવાજ કરીએ છીએ, પણ ઈશ્વર તો મૌનનો જાર છે. તેની ભાષા મૌન છે. જો આપણે તેને સાંભળવો હોય, તો આપણે તેની ભાષા શીખવી પડે અને એ ભાષા છે નિરંતર અને ગહન મૌન.
મૌન એ કાયરતા નથી, પણ સર્વોચ્ચ શક્તિ છે. એ આપણને ભીતરથી મજબૂત બનાવે છે. જે વ્યક્તિ મૌન રહી શકે છે, તેની વાણીમાં પછી એક અનોખું ઓજ અને તેજ પ્રગટે છે. તેના વેદનાના શબ્દો પણ મંત્રો બની જાય છે કારણ કે તેની પાછળ મૌનની તપસ્યા હોય છે. મૌન દ્વારા આપણે આપણી ઊર્જાને વેડફાતી બચાવીને તેને સર્જનાત્મક - રચનાત્મક કાર્યોમાં વાળી શકીએ છીએ. જે મન સતત બબડાટ કરે છે તે થાકી જાય છે, પણ જે મન મૌનનો આશરો લે છે તે સદાય તાજગી અનુભવે છે.
મૌન એ એક કળા છે જેનો અભ્યાસ કરવો પડે છે. રોજ થોડી ક્ષણો માટે અંતર્મુખ થઈને બેસવું, વિચારોને માત્ર આવતા-જતા જોવા અને તેની સાથે ન જોડાવું એ જ મૌનની દીક્ષા છે. જ્યારે આ મૌન આપણી રગેરગમાં વ્યાપી જાય છે, ત્યારે જીવનની જટિલ સમસ્યાઓના ઉકેલ આપોઆપ સ્ફુરે છે. સમજણના દ્વાર એટલે બીજું કંઈ નહીં પણ આપણી દૃષ્ટિનું નિર્મળ થવું. મૌન આપણને એ બતાવે છે જે આપણે જોવાનું ચૂકી ગયા હતા, તે આપણને એ સાંભળવા પ્રેરે છે જે આપણે સાંભળ્યું નહોતું. આમ, મૌન એ આધ્યાત્મિક યાત્રાનું પાથેય પણ છે અને મંજિલ પણ છે. જે શબ્દોથી ઉપર જઈ શકે છે, તે જ પરમ સત્યને પામી શકે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 33
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“કબુલ કરવાની હિંમત અને
સુધારી દેવાની દાનત હોય તો
ભૂલમાંથી પણ ઘણું બધું શીખી શકાય છે.”
જીવન એ એક અવિરત વહેતી સરિતા છે, જેમાં અનુભવોના પથ્થરો સાથે અથડાતી વખતે ક્યારેક ફીણ ઊછળે છે તો ક્યારેક પ્રવાહ પોતાની દિશા ભૂલી જાય છે. માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર - આ ઉક્તિ આપણે સૌએ સાંભળી છે, પરંતુ આ સત્ય પાછળ છુપાયેલી ગંભીરતા ત્યારે જ સમજાય છે જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની ભૂલ સામે આંખમાં આંખ મિલાવીને ઊભી રહે છે. કબૂલ કરવાની હિંમત અને સુધારી દેવાની દાનત એ માત્ર શબ્દો નથી, પણ એક ઉમદા વ્યક્તિત્વના ઘડતર માટેના પાયાના પથ્થરો છે. જ્યારે આપણે કોઈ ભૂલ કરીએ છીએ ત્યારે હકીકતમાં આપણે એક નવો પાઠ શીખવાની ઉંબરે ઊભા હોઈએ છીએ. ભૂલ એ પતન નથી, પણ પ્રગતિ માટે લેવો પડતો વળાંક છે. જો પથિક વળાંકને જ રસ્તાનો અંત માની લે, તો તે ક્યારેય મંજિલ સુધી પહોંચી શકતો નથી. તેવી જ રીતે, જો માણસ પોતાની ભૂલને અહંકારના આવરણ નીચે છુપાવતો રહે, તો તે શીખવાની તમામ તકો ગુમાવી બેસે છે.
ભૂલ સ્વીકારવી એ દુનિયાનું સૌથી કઠિન કામ છે, કારણ કે ત્યાં આપણો સામને આપણી પોતાની સાથે, આપણા અહંકાર સાથે હોય છે. માણસ જ્યારે ભૂલ કરે છે ત્યારે તેના મનમાં એક દ્વંદ્વ યુદ્ધ છેડાય છે. એક પક્ષ એ ભૂલને વાજબી ઠેરવવાના બહાના શોધે છે, જ્યારે બીજો પક્ષ એટલે કે અંતરાત્મા તેને સત્યનો અરીસો બતાવે છે. જે વ્યક્તિ પાસે આ સત્યનો અરીસો જોવાની અને "હા, મારાથી ભૂલ થઈ છે" તેમ કહેવાની હિંમત છે, તે વ્યક્તિ માનસિક રીતે વધુ શક્તિશાળી બને છે. સ્વીકાર એ મુક્તિનો પ્રથમ તબક્કો છે. જ્યાં સુધી આપણે બીમારીનો સ્વીકાર ન કરીએ ત્યાં સુધી ઉપચાર શક્ય નથી, તેમ જ્યાં સુધી ભૂલનો સ્વીકાર ન થાય ત્યાં સુધી સુધારાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકતી નથી. સંસ્કૃતમાં કહેવાયું છે કે "દોષદ્રષ્ટિઃ આત્મનિ શ્રેયસી" અર્થાત પોતાના દોષ જોવામાં જ કલ્યાણ રહેલું છે. પરંતુ માત્ર સ્વીકાર પૂરતો નથી. હિંમતપૂર્વક ભૂલ કબૂલ્યા પછી જો તેને સુધારવાની શુદ્ધ દાનત ન હોય, તો એ કબૂલાત માત્ર એક ઔપચારિકતા બનીને રહી જાય છે. સુધારવાની દાનત એ માણસની નૈતિકતાની કસોટી છે. દાનત એટલે ઈરાદો. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની ભૂલ સુધારવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે તે હકીકતમાં પોતાના ભૂતકાળને વર્તમાન સાથે જોડીને ભવિષ્યને ઉજ્જવળ બનાવવાનું કામ કરે છે. સુધારવાની આ પ્રક્રિયા ધૈર્ય માંગી લે તેવી હોય છે. તે લોખંડને તપાવીને તેને નવો ઘાટ આપવા જેવું છે. ભૂલમાંથી શીખવું એટલે એ સમજવું કે જે રસ્તે આપણે ચાલ્યા તે રસ્તો ખીણ તરફ જતો હતો. અનુભવ એ કઠોર શિક્ષક છે જે પહેલા પરીક્ષા લે છે અને પછી શીખવે છે. જેની પાસે સુધારવાની દાનત છે તે આ કઠોર શિક્ષકની ઠપકો પણ પ્રસાદી સમજીને સ્વીકારે છે.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે મહાન પુરુષો એ નથી હોતા જેમણે ક્યારેય ભૂલ નથી કરી, પણ એ હોય છે જેમણે પોતાની ભૂલોમાંથી બહોળો અનુભવ મેળવ્યો છે. મહાત્મા ગાંધીના જીવનનું ઉદાહરણ લઈએ તો, 'સત્યના પ્રયોગો' પુસ્તકમાં તેમણે પોતાની અનેક ભૂલોનો નિખાલસ એકરાર કર્યો છે. કિશોરાવસ્થામાં ચોરી કરવી કે અન્ય કુટેવોમાં પડવું, એ બધું તેમણે જગત સામે મૂક્યું. આ તેમની કબૂલ કરવાની 'હિંમત' હતી. પરંતુ એ ભૂલ પછી તેમણે જે આજીવન સંયમ અને સત્યનો માર્ગ અપનાવ્યો, તે તેમની 'સુધારવાની દાનત' હતી. આ બે ગુણોએ જ એક સામાન્ય મોહનદાસને 'મહાત્મા' બનાવ્યા. જો તેમણે પોતાની ભૂલો છુપાવી હોત, તો કદાચ ઇતિહાસ આજે કંઈક અલગ હોત. ભૂલને પચાવવી એ ઝેર પીવા જેવું છે, જે પચાવી જાણે તે જ નીલકંઠ બની શકે છે.
કવિતાની પંક્તિઓ યાદ આવે છે કે, "પડ્યો છે એ જ જે ચાલ્યો છે, સ્થિર ઊભેલા ક્યારેય પડતા નથી." જે પ્રવૃત્તિ કરે છે તેનાથી જ ભૂલ થાય છે. જે કશું જ નથી કરતો તે તો માત્ર બીજાની ભૂલો શોધવામાં જ પોતાનું આખું જીવન વિતાવી દે છે. ભૂલ એ તો સાબિતી છે કે તમે પ્રયત્ન કરી રહ્યા છો. વિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળા હોય કે જીવનનું મેદાન, દરેક નવું સર્જન હજારો ભૂલોના ઢગલા પર ઊભું હોય છે. એક નાનું બાળક જ્યારે ચાલતા શીખે છે ત્યારે તે અનેકવાર પડે છે. એ પડવું એ તેની ભૂલ નથી, પણ શીખવાની પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. જો એ બાળક પડવાની બીકે ચાલવાનું છોડી દે, તો તે ક્યારેય દોડી શકશે નહીં. માણસનું પણ એવું જ છે. ભૂલથી ડરવાની જરૂર નથી, પણ ભૂલને પકડી રાખવાની વૃત્તિ જોખમી છે.
ઘણીવાર આપણે ભૂલ કબૂલ કરતા અચકાઈએ છીએ કારણ કે આપણને સમાજના તિરસ્કારનો ડર હોય છે. "લોકો શું કહેશે?" આ પ્રશ્ન આપણી હિંમતને તોડી નાખે છે. પરંતુ સત્ય તો એ છે કે જે વ્યક્તિ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી લે છે, તેના પ્રત્યે લોકોનો આદર વધે છે. નમ્રતા એ ભૂલ સ્વીકારવાનું પરિણામ છે. જ્યારે આપણે સ્વીકારીએ છીએ કે આપણે ખોટા હતા, ત્યારે આપણે આપણી મર્યાદાઓને ઓળખીએ છીએ. આ ઓળખ જ આપણને વધુ સંવેદનશીલ અને સમજદાર બનાવે છે. જે વ્યક્તિ પોતાની ભૂલોને ફૂલની જેમ સ્વીકારીને તેમાંથી સુવાસ મેળવી શકે, તે જ સાચો કલાકાર છે. જીવનની ચિત્રકલામાં ક્યારેક અચાનક ખોટો લીટો ખેંચાઈ જાય, ત્યારે તેને ભૂંસવાને બદલે એ લીટાનો ઉપયોગ કરીને સુંદર આકૃતિ બનાવી દેવી એ જ ખરી આવડત છે.
આધુનિક યુગમાં, જ્યાં સ્પર્ધા ખૂબ વધારે છે, ત્યાં ભૂલ સ્વીકારવાની વૃત્તિ ઓછી થતી જાય છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાની જાતને 'પરફેક્ટ' બતાવવાની કોશિશમાં છે. પરિણામે, લોકો પોતાની ભૂલોનો ટોપલો બીજાના માથા પર ઢોળતા રહે છે. આ વૃત્તિ માનસિક તણાવ અને સંબંધોમાં કડવાશ ઊભી કરે છે. જો દરેક વ્યક્તિમાં કબૂલ કરવાની હિંમત અને સુધારવાની દાનત હોય, તો પરિવારોમાં કલેશ ઓછો થઈ જાય અને કાર્યસ્થળો પર સર્જનાત્મકતા વધે. ભૂલ એ હકીકતમાં એક તક છે - તમારી જાતને વધુ સારી બનાવવાની, તમારી ક્ષમતાઓને ચકાસવાની અને તમારા અહંકારને ઓગળવાની.
ભૂલ એ જીવનના પુસ્તકનું એક પાનું હોઈ શકે છે, પણ એ આખું પુસ્તક નથી. એક પાનું ફાટી જાય અથવા તેના પર ડાઘ પડે તો આખું પુસ્તક ફેંકી દેવાની જરૂર નથી. માત્ર એટલું ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે આગામી પાનાઓ પર એવા ડાઘ ન પડે. ભૂલમાંથી શીખવાની પ્રક્રિયા એ એક સાધના છે. આ સાધનામાં જે સફળ થાય છે, તેનું જીવન કુદન જેવું ચળકે છે. "કબૂલ કરવું" એ ભૂતકાળ સાથેનું સમાધાન છે અને "સુધારવું" એ ભવિષ્ય માટેનું આયોજન છે. આ બંનેનો સંગમ જ્યાં થાય છે ત્યાં 'શીખ' જન્મે છે. અને જે શીખતો રહે છે, તે જ જીવતો રહે છે. જીવનના પથ પર ચાલતા રહીએ, ભૂલો કરતા રહીએ, પણ એ દરેક ભૂલને એક દીવાદાંડી બનાવીએ જે આપણને અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ લઈ જાય. જો આપણી પાસે સાચી દાનત હશે, તો ઈશ્વર પણ આપણને માર્ગ બતાવશે અને ભૂલમાંથી મળેલો એ બોધ આપણી સૌથી મોટી સંપત્તિ બની રહેશે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 32
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“સુખનો અતિરેક પણ દર્દનાક .. પડકારી નીવડી શકે છે. કેવળ ભૌતિકી સાધન સંપન્નતા સુખદાયી બની શકે નહીં. માણસ નિત નવા સાધનો .. રસ્તાઓ દ્વારા સુખની ભ્રામક શોધ કરતો રહે છે. ભ્રમણાઓમાં રાચવું… જીવવું તેને સદૈવ ગમતું રહ્યું છે … તે વિસરી ગયો છે કે સાચું સુખ એ આંતરખોજની પ્રક્રિયામાં છે. પેલા કસ્તુરી મૃગની માફક સુખની તલાશમાં ભટકતો રહે છે … હકીકતમાં સુખના પ્રવેશદ્વારની ચાવી તો તેના હાથમાં જ છે. તે વિભ્રાંત છે, કારણ આત્મબોધ થયો નથી અને તે માટે પ્રવૃત્ત પણ નથી. સતત જાગૃતિ સુખદાયી બની શકે છે કારણ તે અનિત્ય.. અલ્પાયુષી … ક્ષણિક સુખની ઓળખ કરી શકે છે અને નિત્યના વૈભવને સમજી શકે છે.”
માનવ અસ્તિત્વની આદિકાળથી ચાલી આવતી મથામણનું જો કોઈ એક કેન્દ્રબિંદુ હોય, તો તે 'સુખ' છે. પરંતુ વિડંબના એ છે કે માણસ જેને સુખ સમજીને પકડવા દોડે છે, તે ઘણીવાર મૃગજળ સાબિત થાય છે. પ્રસ્તુત પંક્તિઓમાં સુખની જે મીમાંસા કરવામાં આવી છે, તે માનવ મનની ભ્રમણાઓ અને આંતરિક સત્ય વચ્ચેનો સેતુ બાંધે છે. મનુષ્ય એ ભૂલી ગયો છે કે સુખ એ કોઈ પ્રાપ્ત કરવાની વસ્તુ નથી, પરંતુ જીવવાની એક કળા છે. જ્યારે આપણે સુખનો અતિરેક કરીએ છીએ, ત્યારે તે અમૃત મટીને વિષ બની જાય છે. કોઈપણ સંવેદના જ્યારે તેની મર્યાદા વટાવે છે, ત્યારે તે પીડામાં પરિણમે છે. ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓ જ્યારે અતિશય વધી જાય, ત્યારે માણસ પોતાની આંતરિક શક્તિઓ ખોઈ બેસે છે અને પડકારો સામે લાચાર બની જાય છે. આ જ કારણ છે કે કેવળ સાધન-સંપન્નતા ક્યારેય સાચું સુખ આપી શકતી નથી. સાધનો શરીરને આરામ આપી શકે છે, પણ આત્માને તૃપ્તિ આપી શકતા નથી.
આજના યુગમાં મનુષ્ય નવા નવા ઉપકરણો, વૈભવી મકાનો અને ટેકનોલોજીના માધ્યમથી સુખની ભ્રામક શોધમાં સતત રઘવાયો થઈને ભટકે છે. તેને લાગે છે કે એક નવી ગાડી કે નવો ફોન તેના જીવનમાં કાયમી આનંદ ભરી દેશે, પરંતુ આ એક પ્રકારની ભ્રમણા છે. ભ્રમણાઓમાં રાચવું અને તે મિથ્યા જગતમાં જીવવું મનુષ્યને હંમેશા ગમતું રહ્યું છે, કારણ કે સત્યનો સામનો કરવો કઠિન હોય છે. મનુષ્ય એ સત્ય વિસરી ગયો છે કે સાચું સુખ એ કોઈ બાહ્ય પદાર્થમાં નહીં, પણ આંતરખોજની પ્રક્રિયામાં છુપાયેલું છે. આપણે પેલા કસ્તૂરી મૃગ જેવા છીએ, જેની પોતાની નાભિમાં જ સુગંધનો સ્ત્રોત છે, છતાં તે આખા વનમાં તેને શોધવા માટે લોથપોથ થઈને ભટકે છે. આપણે પણ સુખને બહારની દુનિયામાં, સંબંધોમાં, હોદ્દાઓમાં અને બેંક બેલેન્સમાં શોધીએ છીએ, જ્યારે હકીકતમાં સુખના પ્રવેશદ્વારની ચાવી આપણા પોતાના જ હાથમાં છે.
આ ચાવી એટલે 'સ્વ'ની ઓળખ. માણસ વિભ્રાંત છે, મૂંઝાયેલો છે, કારણ કે તેને હજુ સુધી આત્મબોધ થયો નથી. આત્મબોધ એટલે કે પોતાની ક્ષમતાઓ, પોતાની મર્યાદાઓ અને પોતાના અસ્તિત્વના મૂળને સમજવાની શક્તિ. જ્યાં સુધી મનુષ્ય આ દિશામાં પ્રવૃત્ત થતો નથી, ત્યાં સુધી તેનું ભટકવાનું ચાલુ જ રહેવાનું છે. જગતની તમામ વસ્તુઓ અનિત્ય છે, અલ્પાયુષી છે અને ક્ષણિક છે. જે સુખ આજે સાધનમાંથી મળે છે, તે કાલે તે જ સાધન પ્રત્યેનો કંટાળો બની જાય છે. આ ઓળખ ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે મનુષ્યમાં 'સતત જાગૃતિ' જન્મે. જાગૃતિ એટલે વર્તમાન ક્ષણમાં જીવવાની ક્ષમતા. જ્યારે આપણે જાગૃત હોઈએ છીએ, ત્યારે આપણે ક્ષણિક અને નિત્ય વચ્ચેનો તફાવત સમજી શકીએ છીએ.
ક્ષણિક સુખ એ ઇન્દ્રિયોનું સુખ છે, જે ભોગવ્યા પછી તરત જ શૂન્યતા છોડી જાય છે. જ્યારે નિત્યનો વૈભવ એ આંતરિક શાંતિ અને સંતોષ છે, જે કોઈ સાધન પર આધારિત નથી. આંતરખોજની આ પ્રક્રિયા કઠિન લાગે છે કારણ કે તેમાં અરીસા સામે ઊભા રહીને પોતાની અંદરના અંધકારને જોવો પડે છે. પરંતુ જે ક્ષણે મનુષ્ય પોતાની અંદર ડોકિયું કરવાની હિંમત કરે છે, તે ક્ષણે તેને સમજાય છે કે પોતે જે સુખ માટે આખી દુનિયા ખૂંદી વળ્યો હતો, તે તો તેની અંદર જ વહેતું એક અવિરત ઝરણું હતું. આત્મબોધ વિનાનો માણસ ગમે તેટલો સમૃદ્ધ હોય, તે ભિખારી જેવો જ રહે છે, કારણ કે તેની તરસ ક્યારેય છિપાતી નથી.
પરંતુ જે જાગૃત છે, તેને માટે સુખ એ કોઈ શોધ નથી, પણ એક સહજ અવસ્થા છે. તે સુખના અતિરેકથી અંજાતો નથી અને દુઃખના પડકારોથી ડરતો નથી. તે સમજે છે કે ભૌતિકતા એ જીવનનો એક ભાગ હોઈ શકે, પણ તે જીવનનો આધાર નથી. સાચું સુખ તો આંતરિક ગરિમા અને પરમ ચૈતન્ય સાથેના અનુસંધાનમાં છે. જ્યારે આપણે 'નિત્યના વૈભવ'ને સમજી લઈએ છીએ, ત્યારે દુનિયાની કોઈ પણ સંપત્તિ આપણને તેનાથી વધુ સુખી કરી શકતી નથી. આમ, સુખનો માર્ગ બહારથી અંદર તરફનો છે. જે ક્ષણે મનુષ્ય પોતાની અંદરની ચાવીથી હૃદયનું દ્વાર ખોલે છે, તે જ ક્ષણે તે મુક્ત બને છે અને તેને સાચા, શાશ્વત સુખનો અનુભવ થાય છે. આ જ માનવ જીવનની સાર્થકતા છે અને આ જ પરમ સત્ય છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 31
“સારો માણસ કેવો હોવો જોઈએ તેની ચર્ચા કરવાને બદલે, સારું એ છે કે પોતે જ સારા માણસ બનવું જોઈએ….”
માનવ સંસ્કૃતિના ઈતિહાસમાં શબ્દોનો પ્રભાવ હંમેશા રહ્યો છે. આપણે વર્ષોથી શાસ્ત્રો, પુરાણો અને મહાપુરુષોના વચનો દ્વારા 'આદર્શ મનુષ્ય'ની વ્યાખ્યાઓ સાંભળતા આવ્યા છીએ. પરંતુ દિવ્ય ભાસ્કરના આ વિધાનમાં રહેલી ચોટ સીધી માનવીના અહંકાર અને તેની કથની-કરણી વચ્ચેના અંતર પર પ્રહાર કરે છે. માણસની એક સહજ વૃત્તિ રહી છે કે તે બીજાને સુધારવા માટે હંમેશા તૈયાર હોય છે. આપણે બીજાના જીવનની ભૂલો શોધવામાં જેટલો સમય વિતાવીએ છીએ, જો તેનો અડધો ભાગ પણ આપણી પોતાની ઉણપો દૂર કરવામાં ખર્ચાય, તો આ પૃથ્વી પર સ્વર્ગ ઉતારી શકાય.
ચર્ચા કરવી એ બૌદ્ધિક વ્યાયામ છે, જ્યારે સારો માણસ બનવું એ આત્મિક સાધના છે. ચર્ચા કરવા માટે માત્ર ભાષા પર પ્રભુત્વ અને થોડા પુસ્તકિયા જ્ઞાનની જરૂર પડે છે, પરંતુ 'સારા' બનવા માટે આચરણની શુદ્ધિ જોઈએ. આપણે ઘણીવાર ડ્રોઈંગ રૂમમાં બેસીને કલાકો સુધી નૈતિકતા, પ્રામાણિકતા અને માનવતા પર ભાષણો આપીએ છીએ, પણ જ્યારે જીવનમાં કોઈ એવી ક્ષણ આવે કે જ્યાં સ્વાર્થ અને સિદ્ધાંત વચ્ચે પસંદગી કરવાની હોય, ત્યારે આપણામાંના કેટલા લોકો સિદ્ધાંતને પકડી રાખે છે? આ સવાલ જ ખરો કસોટીની પથ્થર છે.
દુનિયામાં આજે જ્ઞાનીઓની ખોટ નથી, પણ ગુણીઓની બહુ મોટી અછત છે. આપણે સોશિયલ મીડિયા પર સવારથી સાંજ સુધી સુવિચારોનો મારો ચલાવીએ છીએ. "સત્ય બોલવું જોઈએ", "પરપરોપકાર કરવો જોઈએ", "ક્રોધ ન કરવો જોઈએ" — આ બધું શેર કરવું ખૂબ સરળ છે. પરંતુ જ્યારે રસ્તામાં કોઈ અકસ્માત થાય ત્યારે ઉભા રહીને મદદ કરવી, કોઈના દુઃખમાં ખભો આપવો અથવા કોઈના અપમાન સામે મૌન રહીને ક્ષમા આપવી, એ ખરા અર્થમાં માણસ બનવાની પ્રક્રિયા છે. શબ્દો તો આકાશમાં ઉડતા પંખી જેવા છે, જે દેખાય છે પણ પકડાતા નથી; જ્યારે આચરણ એ જમીન પર વવાયેલા બીજ જેવું છે, જે ભલે દેખાતું ન હોય, પણ સમય જતાં ઘટાદાર વૃક્ષ બનીને અનેકને છાંયડો આપે છે.
પરિવર્તનનો પ્રારંભ હંમેશા 'સ્વ' થી થાય છે. જો મારે એવી દુનિયા જોઈએ છે જ્યાં અસત્ય ન હોય, તો મારે મારા હોઠ પર સત્યને સ્થાન આપવું પડશે. જો મારે એવો સમાજ જોઈએ છે જ્યાં સ્ત્રીઓ સુરક્ષિત હોય, તો મારે મારા મનમાં સ્ત્રીઓ પ્રત્યે આદર કેળવવો પડશે. આપણે આખી દુનિયાના રસ્તાઓ પર ચામડું પાથરી શકતા નથી જેથી પગમાં કાંટા ન વાગે, પણ આપણે પગમાં પગરખાં ચોક્કસ પહેરી શકીએ છીએ. બસ, પોતે સારા બનવું એ પગમાં પગરખાં પહેરવા જેવું છે, જે આપણને આખી દુનિયાની નકારાત્મકતાથી બચાવે છે.
મહાપુરુષોના જીવન તરફ નજર કરીએ તો સમજાશે કે તેમણે ક્યારેય લાંબી ચર્ચાઓ દ્વારા પરિવર્તન નથી આણ્યું. ગાંધીજીએ અહિંસા પર ગ્રંથો લખતા પહેલા પોતાના જીવનમાં અહિંસાને ઉતારી હતી. ભગવાન બુદ્ધે કરુણાની વાતો કરતા પહેલા રાજપાટ છોડીને કરુણાને અનુભવી હતી. તેમનું જીવન જ તેમનો સંદેશ હતો. આપણે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના સંપર્કમાં આવીએ છીએ, ત્યારે આપણને તેના શબ્દો યાદ રહે કે ન રહે, પણ તેના વ્યક્તિત્વની સુગંધ હંમેશા યાદ રહી જાય છે. સારો માણસ એ નથી જે માત્ર સારું બોલે છે, પણ એ છે જેના ગયા પછી પણ તેની ગેરહાજરીમાં લોકો તેની ભલાઈને કારણે તેને યાદ કરે.
આજના ભાગદોડભર્યા અને સ્પર્ધાત્મક યુગમાં સજ્જનતા એક નબળાઈ ગણવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં સજ્જનતા એ સૌથી મોટી શક્તિ છે. સારો માણસ બનવા માટે કોઈ વિશેષ પદવીની જરૂર નથી. એક મજૂર જે પ્રામાણિકતાથી પોતાનું કામ કરે છે તે પણ સારો જ માણસ છે, અને એક અબજોપતિ જે નમ્રતાથી જીવે છે તે પણ સારો માણસ છે. સારા હોવું એ કોઈ બાહ્ય આભૂષણ નથી, પણ ભીતરની એક અવસ્થા છે. તે આત્મસંતોષની એવી ક્ષણ છે જ્યાં તમારે કોઈને સાબિત નથી કરવું પડતું કે તમે કોણ છો.
ચર્ચા હંમેશા 'તારે શું કરવું જોઈએ' થી શરૂ થાય છે, જ્યારે વ્યક્તિગત સુધારો 'મારે શું કરવું જોઈએ' થી શરૂ થાય છે. જે દિવસે આપણે બીજાની ભૂલો પર આંગળી ચીંધવાનું બંધ કરીશું, તે દિવસે આપણી આઠ આંગળીઓ આપણી પોતાની તરફ વળશે, જે આપણને આત્મનિરીક્ષણ તરફ દોરી જશે. આત્મનિરીક્ષણ એ જ સારો માણસ બનવાનો પ્રથમ ઉંબરો છે. તમારી ભલાઈ કદાચ આખી દુનિયાને નહીં બદલે, પણ જે વ્યક્તિને તમે મદદ કરશો તેના માટે તો આખી દુનિયા બદલાઈ જશે.
માણસાઈનો અર્થ એટલો જ છે કે જ્યારે તમે રાત્રે સૂવા જાવ, ત્યારે તમારું હૃદય કોઈને દુભવ્યાના ભાર વિના હળવું હોય. જીવનની અંતિમ ક્ષણે આપણી પાસે કેટલી સંપત્તિ કે કેટલી ખ્યાતિ છે તેના કરતા આપણે કેટલા લોકોના જીવનમાં સ્મિત લાવી શક્યા, તે જ ગણતરી સાચી હશે. માટે જ, સજ્જનતાના સિદ્ધાંતો સમજાવવાને બદલે સજ્જનતાનું ઉદાહરણ બનવું એ જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. ચાલો, આ પૃથ્વીને થોડી વધુ સુંદર બનાવવા માટે આપણે પોતે જ એ પરિવર્તન બનીએ જેની અપેક્ષા આપણે બીજા પાસે રાખીએ છીએ.
અસ્તુ !
સુંદર જ્ઞાનવર્ધક ગોષ્ઠિ
આજે શ્રી સપ્તેશ્વર ધામમાં ‘ જનજાગૃતિ સંસ્થાન’ દ્વારા થિયોસોફિક વિચારધારા અને પ્રકૃતિ વિશે પૂર્વ સાંસદ મા. એમ.પી. ચૌહાણના વડપણમાં એક સુંદર જ્ઞાનવર્ધક ગોષ્ઠિ યોજાઈ હતી.
થિયોસોફિકલ સોસાયટીના રાષ્ટ્રીય વક્તા શ્રી દીપક પંડ્યા ગોષ્ઠિના મુખ્ય અતિથિ વક્તા રહ્યા હતા. તેમણે સાબરકાંઠા જિલ્લામાં તથા આસપાસના વિસ્તારોમાં દસ નવા થિયોસોફિકલ સોસાયટીના કેન્દ્રોની સ્થાપના હેતુ વિશેષ અપીલ - વિચાર-પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો અને ખૂબ પ્રશંસનીય સકારાત્મક પ્રતિભાવ સાંપડ્યો હતો.
ગુજરાત થિયોસોફિકલ ફેડરેશનના ઉપપ્રમુખ શ્રી સી.કે. સોની હાજર રહ્યા હતા અને શ્રી ચૌહાણ, પૂર્વ સાંસદને ગુજરાતના સુપ્રસિદ્ધ થિયોસોફિકલ કાર્યકર દિવંગત શ્રી રોહિત મહેતાનું પુસ્તક આપી અભિવાદન કર્યું હતું.
આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત મહાનુભાવોમાં શ્રી વિજયભાઈ પંડ્યા, શ્રી નર્મદભાઈ ત્રિવેદી, શિક્ષણવિદ્, શ્રી વિનાયક મહેતા, શ્રી કાંતિભાઈ પટેલ, પ્રમુખ, શ્રી શંકરભાઈ પટેલ ઉપપ્રમુખ, શ્રી નરેન્દ્રભાઈ પટેલ, ઉપપ્રમુખ - હરજીવન આશ્રમ થિયોસોફિકલ સોસાયટી, કડોલી તેમજ અનેક વિશિષ્ટ મહાનુભાવો હાજર રહ્યા હતા.
શ્રી ચૌહાણ, પૂર્વ સાંસદ, શ્રી વિજય પંડ્યા, ઉપપ્રમુખ હરજીવન આશ્રમ, કડોલી અને શ્રી નર્મદભાઈ ત્રિવેદીજીએ મનનીય વિચારો રજૂ કર્યા હતા.
સમગ્ર કાર્યક્રમનું સુંદર સંચાલન શ્રી વિનાયકભાઈ મહેતાએ કર્યું .
ગોષ્ટિ પૂર્વે સ્નાન - શ્રી સપ્તનાથ મહાદેવ દર્શન, જલપાન અને અંતમાં મધુર ભોજન સંપન્ન થયું હતું.
આભાર !
- શંકરભાઈ પટેલ, ઉપપ્રમુખ, હરજીવન આશ્રમ, ટીએસ, કડોલી
અનુરોધ
હરજીવન આશ્રમ થિયોસોફિકલ સોસાયટી, કડોલીની માનવતા સભર અને માનવ કેન્દ્રિત સેવાઓ અંતર્ગત હાલમાં સાપ્તાહિક ધોરણે - પ્રત્યેક રવિવારે - ૧૫ જુન ૨૦૨૬ સુધી “ છાસ વિતરણ “ કરવામાં આવી રહેલ છે.
ઉપરોક્ત યોજના અંતર્ગત આર્થિક અનુદાન આપવાની ઇચ્છા ધરાવનાર સ્વેચ્છાએ નીચે દર્શાવેલ રકમ મુજબ યોગદાન આપી શકે છે.
૧ એક દિવસ માટે - ૧૨૦૦/- રૂપિયા
૨ એક મહિના માટે - ૬૦૦૦/- રૂપિયા
ઉપરોક્ત રકમ વહેલા તે પહેલાના ધોરણે અને વાસ્તવિક જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખી સ્વીકાર કરી શકાશે.
આપ દાનની રકમ હરજીવન આશ્રમના બેંક એકાઉન્ટ્સમાં અથવા ફોન પે, જી પે થી જમા કરાવી શકો છો. પ્રત્યેક અનુદાનની રસીદ અધિકૃત વ્યક્તિ પાસેથી મેળવી લેવા વિનંતિ છે. સાધારણ સંજોગોમાં સંબંધિતને રસીદ એક સપ્તાહમાં જ મોકલી આપવામાં આવે છે.
બેંક વિગતો સંલગ્ન છે. ફોન પે જી પે માટે - 9427221220 નંબરનો ઉપયોગ કરી શકો છો. રકમ જમા કરાવ્યા બાદ ઉપરોક્ત નંબર પર જાણ કરવા અનુરોધ છે.
ધન્યવાદ !
નરેન્દ્રભાઈ ડી. પટેલ
મંત્રી
81413 05525
મારી ભાવયાત્રા 30
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
'અહમ બ્રહ્માસ્મિ' એ માત્ર સંસ્કૃતના બે-ત્રણ શબ્દોનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે ભારતીય અધ્યાત્મિક ચિંતનનું શિખર અને માનવ ચેતનાની પરમ અભિવ્યક્તિ છે. આ મહાવાક્યનો અર્થ થાય છે, "હું જ બ્રહ્મ છું." આ કથન યજુર્વેદના બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં સંગ્રહિત છે. જ્યારે જીવાત્મા પોતાની સીમિત ઓળખ—નામ, રૂપ, શરીર અને અહંકાર—થી ઉપર ઉઠીને પોતાની ભીતર રહેલા અનંત તત્ત્વનો સાક્ષાત્કાર કરે છે, ત્યારે તેના મુખેથી આ ઉદ્ગાર સરે છે. આ કથનના મૂળમાં શંકરાચાર્યનો અદ્વૈત વેદાંતનો સિદ્ધાંત રહેલો છે, જે કહે છે કે આ જગતમાં પરમાત્મા સિવાય અન્ય કોઈનું અસ્તિત્વ નથી, અને તે પરમાત્મા મારાથી ભિન્ન નથી.
આ સૃષ્ટિના પ્રારંભથી જ મનુષ્ય પોતાની ઓળખ શોધવા માટે મથી રહ્યો છે. આપણે કોણ છીએ? ક્યાંથી આવ્યા છીએ? અને આ દેહના વિલય પછી આપણું શું થશે? આ પ્રશ્નોના ઉત્તરમાં વેદોએ 'અહમ બ્રહ્માસ્મિ' જેવું ક્રાંતિકારી સત્ય પીરસ્યું છે. સામાન્ય રીતે મનુષ્ય પોતાની જાતને હાડકાં અને માંસના બનેલા શરીર તરીકે જુએ છે. તે માને છે કે તે દુઃખી છે, અલ્પજ્ઞ છે અને મૃત્યુશીલ છે. પરંતુ ઉપનિષદો આ ભ્રમને તોડે છે. તે કહે છે કે તારું જે આ આત્મતત્ત્વ છે, તે જ સચરાચર જગતમાં વ્યાપ્ત ચૈતન્ય છે. જે રીતે એક સમુદ્રનું ટીપું પોતે સમુદ્રથી અલગ નથી, માત્ર તેનું કદ નાનું છે, તેમ આત્મા એ પરમાત્માનો જ અંશ નથી, પણ સાક્ષાત્ પરમાત્મા જ છે. આ વિધાનમાં રહેલી ગરિમા માનવીને લઘુતાગ્રંથિમાંથી મુક્ત કરે છે.
જ્યારે સાધક ઊંડા ધ્યાન અને આત્મચિંતન દ્વારા મનના પડળ ચીરીને અંદર ઉતરે છે, ત્યારે તેને સમજાય છે કે તેની અંદર જે પ્રાણ ધબકે છે, તે જ પ્રાણ સૂર્ય, ચંદ્ર અને નક્ષત્રોને ગતિ આપે છે. આ શુદ્ધ ચૈતન્ય છે, જે અવિકારી અને અવિનાશી છે. 'અહમ બ્રહ્માસ્મિ' કહેવાનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિ અહંકારી બની જાય, પણ તેનો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિનો મિથ્યા અહંકાર ઓગળી જાય. જ્યાં સુધી 'હું' અને 'તારું' એવો ભેદ છે, ત્યાં સુધી દ્વૈત છે અને જ્યાં દ્વૈત છે ત્યાં ભય અને દુઃખ છે. પણ જ્યારે 'હું જ બ્રહ્મ છું' એવો ભાવ જાગે છે, ત્યારે સમસ્ત બ્રહ્માંડ પોતાનું જ વિસ્તરણ લાગે છે. બીજા પ્રત્યેની ઇર્ષ્યા, દ્વેષ અને ક્રોધ ત્યારે શમી જાય છે, કારણ કે સામેની વ્યક્તિમાં પણ એ જ બ્રહ્મ બિરાજમાન છે.
આ મહાવાક્ય પાછળનો ભાવ વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ પણ અત્યંત ગહન છે. આધુનિક ભૌતિકવિજ્ઞાન કહે છે કે આખું વિશ્વ ઊર્જા (Energy) નું બનેલું છે. આ ઊર્જા જ અલગ-અલગ રૂપોમાં પ્રગટ થાય છે. ઋષિઓએ હજારો વર્ષો પહેલાં આ જ વાત 'બ્રહ્મ' શબ્દ દ્વારા કહી હતી. બ્રહ્મ એટલે જે બૃહદ છે, જે સતત વિસ્તરી રહ્યું છે. જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે 'હું બ્રહ્મ છું', ત્યારે આપણે સ્વીકારીએ છીએ કે આપણી ચેતના સીમિત નથી પણ અસીમ છે. આ આલેખન મનુષ્યને તેની આંતરિક સમૃદ્ધિનો પરિચય કરાવે છે. મનુષ્ય બહાર ભલે ગરીબ હોય, પણ જો તેને આ સત્યની અનુભૂતિ થાય, તો તે ત્રિલોકનો સ્વામી બની જાય છે. તેને પછી કોઈ વસ્તુનો અભાવ રહેતો નથી.
શ્રી આદિ શંકરાચાર્યે જ્યારે નિર્વાણષટ્કમ્ લખ્યું, ત્યારે તેમણે પણ આ જ ભાવને પુષ્ટ કર્યો હતો કે 'ચિદાનંદરૂપઃ શિવોઽહમ્ શિવોઽહમ્'. હું મન નથી, બુદ્ધિ નથી, અહંકાર નથી, હું તો કેવળ શિવ એટલે કે કલ્યાણકારી ચેતના છું. 'અહમ બ્રહ્માસ્મિ' એ આત્મવિશ્વાસની પરાકાષ્ઠા છે. તે આપણને શીખવે છે કે આપણે પાપના પૂતળા નથી, પણ અમૃતના સંતાનો છીએ—'અમૃતસ્ય પુત્રાઃ'. આ સત્યને પચાવવું અઘરું છે કારણ કે આપણે વર્ષોથી આપણી જાતને મર્યાદાઓમાં બાંધતા આવ્યા છીએ. પરંતુ જે દિવસે આ પડદા હટે છે, તે દિવસે ભક્તિ અને જ્ઞાનનો સંગમ થાય છે. ભક્ત કહે છે 'હું તારો છું', અને જ્ઞાની કહે છે 'હું તું જ છું'. આ બંને માર્ગો અંતે તો એક જ બિંદુએ મળે છે જ્યાં 'હું' ગળી જાય છે અને માત્ર બ્રહ્મ જ શેષ રહે છે.
જ્યારે સાધક 'અહમ બ્રહ્માસ્મિ'ના આ ગહન રહસ્યમાં ડૂબકી લગાવે છે, ત્યારે તેને સમજાય છે કે આ જગત જેને આપણે સત્ય માનીને વળગી રહ્યા છીએ, તે તો માત્ર એક મિથ્યા પડછાયો છે. જે રીતે સુવર્ણમાંથી બનેલા વિવિધ અલંકારોમાં સોનું જ સત્ય છે અને આકારો તો માત્ર ક્ષણભંગુર છે, તેમ આ સૃષ્ટિના અનંત રૂપોમાં એકમાત્ર બ્રહ્મ જ સત્ય છે. આ સત્યનો સ્વીકાર કરવા માટે મનુષ્યએ પોતાના મનનાં કવચ તોડવા પડે છે. ઘણીવાર આપણને લાગે છે કે આપણે પામર છીએ, મજબૂર છીએ, પણ ઉપનિષદનો આ નાદ આપણને ઢંઢોળીને જગાડે છે કે "તું જ એ છે!" (તત્ત્વમસિ). આ અનુભૂતિ થતાં જ વ્યક્તિના જીવનમાંથી ભયનો સંપૂર્ણ નાશ થાય છે, કારણ કે ભય હંમેશા 'બીજા' થી હોય છે, પણ જ્યારે સર્વત્ર પોતાનું જ સ્વરૂપ દેખાય, ત્યારે ભય કોનો રાખવો? આ અવસ્થામાં પહોંચ્યા પછી વ્યક્તિ માટે સુખ અને દુઃખ, માન અને અપમાન કે લાભ અને હાનિ વચ્ચેનો ભેદ મટી જાય છે. તે એક એવા પરમાનંદમાં સ્થિર થાય છે જે નદીના વહેણ જેવું નિરંતર અને આકાશ જેવું નિર્મળ હોય છે. આમ, આ વિધાન માત્ર બુદ્ધિથી સમજવાનો વિષય નથી, પરંતુ હૃદયથી જીવવાનો અને શ્વાસમાં ઉતારવાનો એક જીવંત ઉત્સવ છે, જે મનુષ્યને પશુતામાંથી મનુષ્યતા અને મનુષ્યતામાંથી દિવ્યતા તરફ દોરી જાય છે.
આમ, 'અહમ બ્રહ્માસ્મિ' એ કેવળ દાર્શનિક સૂત્ર નથી, પણ જીવન જીવવાની એક પદ્ધતિ છે. તે આપણને ડરપોક મટીને નીડર બનવાનું અને ક્ષુદ્રતા છોડીને વિરાટતાને ધારણ કરવાનું આહવાન આપે છે. જે ક્ષણે મનુષ્ય પોતાની ભીતરના આ ઈશ્વરીય અંશને ઓળખી લે છે, તે ક્ષણે તેની બધી સમસ્યાઓ અને મથામણોનો અંત આવી જાય છે. આ જ પરમ શાંતિ અને મોક્ષનો માર્ગ છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 29
નમસ્કાર …. સ્નેહવંદન !
માનવ જીવનના અસ્તિત્વના મૂળમાં બે અત્યંત સૂક્ષ્મ છતાં પ્રભાવશાળી તત્વો રહેલા છે: શુદ્ધતા અને પવિત્રતા. સામાન્ય દ્રષ્ટિએ જોતા આ બંને શબ્દો એકબીજાના પર્યાય લાગે છે, પરંતુ જીવનની ઊંડાઈમાં ઉતરતા સમજાય છે કે શુદ્ધતા એ પદાર્થનો ગુણ છે, જ્યારે પવિત્રતા એ ચેતનાનો સ્વભાવ છે. શુદ્ધતા એ છે જે આપણને બહારથી દેખાય છે, જે માપી શકાય છે અને જે ઇન્દ્રિયો દ્વારા અનુભવી શકાય છે. જ્યારે પવિત્રતા એ છે જે આત્માના ઊંડાણમાં સ્પર્શે છે, જે અતાર્કિક હોવા છતાં અત્યંત સત્ય છે.
શુદ્ધતાનો પ્રારંભ શરીર અને આસપાસના વાતાવરણથી થાય છે. જ્યારે આપણે સ્નાન કરીએ છીએ, સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરીએ છીએ કે ઘરના આંગણાને સાફ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે શુદ્ધતા પ્રસ્થાપિત કરીએ છીએ. આ શુદ્ધતા વૈજ્ઞાનિક છે; તે કીટાણુમુક્ત હોવું, ભેળસેળરહિત હોવું અને વ્યવસ્થિત હોવા સાથે જોડાયેલી છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રયોગશાળામાં ફિલ્ટર થયેલું પાણી રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત શુદ્ધ (Pure) છે. તેમાં કોઈ કચરો નથી, કોઈ અશુદ્ધિ નથી. પરંતુ, જ્યારે એ જ પાણી ગંગાના તટ પર કોઈ શ્રદ્ધાળુના આચમનમાં જાય છે અથવા કોઈ બાળકના મસ્તક પર આશીર્વાદ રૂપે છાંટવામાં આવે છે, ત્યારે તે 'શુદ્ધ' મટીને 'પવિત્ર' બની જાય છે. પવિત્રતા એટલે શુદ્ધતા વત્તા ભાવ. જ્યાં સુધી પદાર્થમાં ભાવ નથી ભળતો, ત્યાં સુધી તે માત્ર શુદ્ધ છે; જે ક્ષણે તેમાં પરમાત્માનો અંશ અથવા હૃદયની સંવેદના ભળે છે, તે પવિત્ર બની જાય છે.
માનવ વ્યવહારમાં આ બંનેનું અંતર સમજવું ખૂબ જરૂરી છે. એક વ્યક્તિ ખૂબ જ સુઘડ રીતે તૈયાર થઈને, માપી-તોલીને, સભ્યતાથી વાત કરે તો તેનો વ્યવહાર શુદ્ધ ગણાય. તેમાં કોઈ કડવાશ નથી, કોઈ અસત્ય નથી. પરંતુ જો એ જ વ્યવહારમાં સામી વ્યક્તિ પ્રત્યે કરુણા, પ્રેમ અને નિઃસ્વાર્થ ભક્તિ ઉમેરાય, તો એ વ્યવહાર પવિત્ર બની જાય છે. આપણે જ્યારે કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિની મદદ કરીએ છીએ ત્યારે આપણો હેતુ શુદ્ધ હોય છે, પણ જો એ મદદ પાછળ ઈશ્વરનું રૂપ જોવાની દ્રષ્ટિ હોય, તો એ સેવા પવિત્ર બની જાય છે. શુદ્ધતા એ મગજની નિષ્પત્તિ છે, જ્યારે પવિત્રતા એ હૃદયનું સમર્પણ છે.
સંબંધોના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો, પતિ-પત્ની કે મિત્રતાના સંબંધમાં પ્રામાણિકતા હોવી એ શુદ્ધતા છે. એકબીજા સાથે છેતરપિંડી ન કરવી એ નૈતિક શુદ્ધતા છે. પરંતુ જ્યારે એ સંબંધમાં એકબીજા માટે ત્યાગ કરવાની વૃત્તિ જાગે, જ્યારે સામેની વ્યક્તિનું હિત પોતાના હિત કરતાં મોટું લાગે, ત્યારે એ સંબંધ પવિત્રતાના શિખરે પહોંચે છે. મીરાંનો કૃષ્ણ પ્રત્યેનો પ્રેમ કે હનુમાનજીની રામ પ્રત્યેની ભક્તિ એ પવિત્રતાના સર્વોચ્ચ ઉદાહરણો છે. ત્યાં કોઈ તર્ક નથી, માત્ર એક અતૂટ શ્રદ્ધા અને સમર્પણ છે. શુદ્ધતા મર્યાદાઓ બાંધે છે, જ્યારે પવિત્રતા મર્યાદાઓને ઓગાળી નાખે છે.
આધુનિક યુગમાં આપણે શુદ્ધતા પાછળ દોડી રહ્યા છીએ—શુદ્ધ હવા, શુદ્ધ ખોરાક, શુદ્ધ પાણી. આ આવશ્યક છે કારણ કે તે સ્વાસ્થ્યનો આધાર છે. પરંતુ માત્ર શુદ્ધતાથી શાંતિ મળતી નથી. સોનું ૧૦૦% શુદ્ધ હોઈ શકે, પણ તે પવિત્ર ત્યારે જ બને છે જ્યારે તે કોઈ દેવી-દેવતાના આભૂષણ તરીકે સ્થાપિત થાય. તેવી જ રીતે, આપણી કમાણી (ધન) શુદ્ધ હોવી જોઈએ, એટલે કે તે મહેનતની હોવી જોઈએ. પણ જો એ ધનનો ઉપયોગ માત્ર ભોગવિલાસ માટે થાય તો તે પવિત્ર નથી. જો એ જ ધનમાંથી કોઈ ભૂખ્યાને ભોજન મળે તો તે ધન પવિત્ર લક્ષ્મી બને છે.
શુદ્ધતા અને પવિત્રતા વચ્ચેનું સૂક્ષ્મ અંતર સમજવા માટે મંદિરનું ઉદાહરણ શ્રેષ્ઠ છે. મંદિરના પથ્થરોને રોજ સાફ કરવામાં આવે તે શુદ્ધતા છે, પણ એ મૂર્તિમાં જ્યારે પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા થાય અને શ્રદ્ધાળુની આંખમાંથી આંસુ વહે, ત્યારે તે વાતાવરણ પવિત્ર બને છે. પવિત્રતા એ સ્પર્શાતી નથી, પણ તે અનુભવાય છે. તે એક એવી ઊર્જા છે જે અશુદ્ધિને પણ શુદ્ધ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જેમ અગ્નિ દરેક વસ્તુને બાળીને ભસ્મ કરે છે પણ પોતે હંમેશા પવિત્ર રહે છે, તેમ પવિત્ર વ્યક્તિ દુનિયાના કાદવમાં રહીને પણ કમળની જેમ નિર્લેપ રહે છે.
માનવ વ્યવહારમાં શુદ્ધતા એ શિષ્ટાચાર છે અને પવિત્રતા એ સંસ્કાર છે. શુદ્ધતા આપણને સભ્ય બનાવે છે, પવિત્રતા આપણને ઋષિ બનાવે છે. જો મનુષ્ય પોતાના કર્મોમાં શુદ્ધતા રાખે અને પોતાના ભાવોમાં પવિત્રતા લાવે, તો તેનું જીવન એક જીવંત તીર્થ બની જાય છે. આપણે માત્ર બહારની સફાઈમાં ન અટકી જતાં, હૃદયના દ્વાર પવિત્રતા માટે ખોલવા જોઈએ, કારણ કે પવિત્રતા જ એ માધ્યમ છે જે માનવીને માધવ સુધી લઈ જઈ શકે છે. શુદ્ધતા એ સંસારનો નિયમ છે, પવિત્રતા એ પરમાત્માનો પ્રસાદ છે.
શુદ્ધતા તો દેહનો શણગાર છે, પણ આત્મા પવિત્ર છે,
શૂન્યતામાં જે ઝબકતું એ જ દૈવી ચિત્ર છે.
કર્મ જો શુદ્ધિ ધરે તો માનવી સજ્જન બને,
ભાવ જો પાવનતા ધરે તો માનવ ચરિત્ર ઉદાત્ત બને …
અસ્તુ !
પ્રેસનોટ
હરજીવન આશ્રમ થિયોસોફિકલ સોસાયટી - કડોલી
હરજીવન આશ્રમ કડોલી દ્વારા થિયોસોફિકલ ઓર્ડર ઓફ સર્વિસ હેઠળ સદવિચાર પરિવાર, હિંમતનગર, શ્રી કડોલી સહકારી દૂધ મંડળી જેવી સમાજ સેવી સંસ્થાઓના સહયોગથી કે.ડી. હોસ્પિટલ - અમદાવાદના દિશા પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત નિઃશુલ્ક - વિનામૂલ્યે નેત્ર નિદાન અને ઉપચાર કેમ્પ તા. ૦૭-૦૩-૨૦૨૬ ના રોજ શ્રી કડોલી હાઈસ્કૂલમાં યોજાયો હતો.
આ કેમ્પમાં ૨૨૫ લાભાર્થીઓની ઓપીડી અને ૨૮ ઓપરેશનનું નિદાન થયું. ખૂબ મોટી સંખ્યામાં લોકો સહભાગી બન્યા હતા. સંસ્થાનો આ સંયુક્ત પ્રયાસ ખૂબ આવકાર્ય બન્યો હતો અને કડોલીમાં આ પહેલીવાર આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
અમદાવાદની ખ્યાતનામ કે.ડી. હોસ્પિટલના તજજ્ઞ ડોક્ટરોની ટીમ અદ્યતન મશીન સાથે હાજર રહી હતી.
નરેન્દ્ર ડી. પટેલ
મંત્રી
તા. ૦૮-૦૩-૨૦૨૬
મારી ભાવયાત્રા 28
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
આત્મ ખોજ અને આત્મ વિકાસના માર્ગમાં સહિષ્ણુતા:
એક અનિવાર્ય જીવન સાધના…
માનવ જીવનની યાત્રાનો સર્વોચ્ચ ઉદ્દેશ્ય જો કોઈ હોય, તો તે પોતાની અંદર રહેલા શુદ્ધ ચૈતન્યને ઓળખવો અને તેને વિકસિત કરીને પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડવો છે. આ યાત્રા જેટલી રોમાંચક છે, એટલી જ તે કઠિન પરીક્ષાઓથી ભરેલી છે. આ માર્ગમાં અનેક ગુણોની આવશ્યકતા પડે છે, પરંતુ 'સહિષ્ણુતા' એક એવું અદ્રશ્ય અને મજબૂત ઘટક છે, જે સાધકને પતનથી બચાવે છે અને ઉર્ધ્વગતિ પ્રદાન કરે છે. સહિષ્ણુતાને ઘણીવાર માત્ર 'સહન કરવાની શક્તિ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે તેનાથી ઘણું વધારે છે. તે એક માનસિક સંતુલન છે, એક આધ્યાત્મિક પરિપક્વતા છે અને સત્યને સ્વીકારવાની એક ઉદાર ક્ષમતા છે.
આત્મ ખોજની પ્રક્રિયા જ્યારે શરૂ થાય છે, ત્યારે વ્યક્તિ પોતાની અંદરના અંધકારનો સામનો કરે છે. આપણે અત્યાર સુધી જે મુખૌટા પહેરીને જગત સામે ફરતા હતા, તે જ્યારે હટવા લાગે છે ત્યારે આપણી નબળાઈઓ, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ અને અજ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. આ સમયે જો વ્યક્તિ સહિષ્ણુ ન હોય, તો તે પોતાના જ દોષો જોઈને આત્મગ્લાનિમાં ડૂબી જાય છે અથવા સત્યથી ભાગવા લાગે છે. પોતાની અંદર રહેલા કદરૂપા સત્યને ધૈર્યપૂર્વક નિહાળવું અને તેને બદલવાની પ્રક્રિયામાં શાંતિ જાળવવી એ સહિષ્ણુતાનું પ્રથમ ચરણ છે. જે વ્યક્તિ પોતાની ભૂલો પ્રત્યે સહિષ્ણુ નથી બની શકતી, તે ક્યારેય આત્મ વિકાસ સાધી શકતી નથી.
વિકાસના માર્ગમાં પરિવર્તન અનિવાર્ય છે. કોઈપણ પરિવર્તન પીડા વગર આવતું નથી. જેમ માટીના પિંડને ઘાટ આપવા માટે ટાંકણાના ઘા સહન કરવા પડે છે, તેમ આત્માને સંસ્કારિત કરવા માટે જુની આદતો અને સંસ્કારોના ત્યાગની પીડા વેઠવી પડે છે. અહીં સહિષ્ણુતા એક સુરક્ષા કવચ બનીને આવે છે. તે આપણને એ સમજાવે છે કે સાધનામાં આવતી મુશ્કેલીઓ એ આપણને તોડવા માટે નહીં, પણ આપણને ઘડવા માટે છે. જે વ્યક્તિ પ્રતિકૂળતામાં વિચલિત થઈ જાય છે, તેની પ્રગતિ અટકી જાય છે. પરંતુ જે સહિષ્ણુ છે, તે દરેક કષ્ટને ઈશ્વરીય પ્રસાદ માનીને સ્વીકારે છે અને આગળ વધે છે.
સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો, સહિષ્ણુતા એ માત્ર બીજાના વિચારોને સહન કરવા પૂરતી સીમિત નથી, પણ વિવિધતામાં રહેલી એકતાને સમજવાની દૃષ્ટિ છે. આ જગત વિવિધ રંગો, વિચારો અને પ્રકૃતિથી બનેલું છે. આત્મ વિકાસનો અર્થ જ એ છે કે વ્યક્તિનો અહંકાર ઓગળે અને તે વિશાળ બને. જ્યારે આપણે બીજાના વિરોધી વિચારો પ્રત્યે સહિષ્ણુ બનીએ છીએ, ત્યારે આપણી વૈચારિક સીમાઓ વિસ્તરે છે. આપણે માત્ર 'હું જ સાચો છું' ના બંધિયાર કૂવામાંથી બહાર નીકળીને સત્યના અનંત આકાશમાં વિહાર કરતા થઈએ છીએ. સહિષ્ણુ વ્યક્તિ જ સાંભળવાની કળા કેળવી શકે છે અને જે સાંભળી શકે છે, તે જ શીખી શકે છે.
સહિષ્ણુતાનું જતન અને માવજત નિયમિત કરવી જોઈએ એ વિચાર અત્યંત પ્રસ્તુત છે. જેમ શરીરને સ્વસ્થ રાખવા માટે રોજિંદા વ્યાયામની જરૂર છે, તેમ મનને સહિષ્ણુ રાખવા માટે રોજિંદા અભ્યાસની જરૂર છે. આ અભ્યાસ એટલે નાની નાની બાબતોમાં મનને સ્થિર રાખવાની તાલીમ. ટ્રાફિકમાં ફસાયા હોઈએ, કોઈ વ્યક્તિ આપણા વિશે ખરાબ બોલે, અથવા ધારેલું કામ ન થાય ત્યારે આપણે કેવી પ્રતિક્રિયા આપીએ છીએ? જો આપણે તરત જ ગુસ્સે થઈ જઈએ, તો સમજવું કે સહિષ્ણુતાના છોડને પાણીની જરૂર છે. સહિષ્ણુતાનું જતન એટલે જાગૃતિપૂર્વક પ્રતિક્રિયાને બદલે પ્રતિસાદ (Response) આપવાની ક્ષમતા કેળવવી. આત્મ વિકાસમાં સહિષ્ણુતાનો અભાવ વ્યક્તિને હિંસક અને જડ બનાવી શકે છે. ઇતિહાસ ગવાહ છે કે જે લોકોએ 'આત્મ ખોજ' ના નામે ધર્માંધતા કે કટ્ટરતા અપનાવી, તેઓ ક્યારેય આત્મ સાક્ષાત્કાર કરી શક્યા નથી. સાચો આધ્યાત્મિક વિકાસ તો હૃદયને કોમળ બનાવે છે. સહિષ્ણુતા એ હૃદયની કોમળતા અને મસ્તિષ્કની સ્થિરતાનો સંગમ છે. તે આપણને ક્ષમા આપતા શીખવે છે. ક્ષમા એ સહિષ્ણુતાનું ઉત્કૃષ્ટ પરિણામ છે. જ્યારે આપણે બીજાને ક્ષમા કરીએ છીએ, ત્યારે વાસ્તવમાં આપણે આપણી પોતાની આંતરિક ઉર્જાને નકારાત્મકતામાંથી મુક્ત કરીએ છીએ, જે આત્મ વિકાસ માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.
સહિષ્ણુતા એ કોઈ પલાયનવાદ નથી કે નથી એ કાયરતા. તે તો વીરતાનું લક્ષણ છે. પોતાની ભાવનાઓ પર કાબૂ રાખવો અને વિરોધી પરિસ્થિતિમાં પણ મર્યાદા ન ઓળંગવી એ મહાન પુરુષાર્થ છે. આત્મ ખોજ અને આત્મ વિકાસની આ અનંત યાત્રામાં સહિષ્ણુતા એ પાથેય (ભાથું) સમાન છે. જેની પાસે આ ગુણ છે, તેને દુનિયાની કોઈ પણ મુશ્કેલી રોકી શકતી નથી. તેથી જ, દરેકે પોતાની અંદર રહેલા આ દિવ્ય ગુણને ઓળખી, તેને પોષીને એક વટવૃક્ષ જેવો વિસ્તાર આપવો જોઈએ, જેથી આત્મ વિકાસનો માર્ગ વધુ સુગમ અને પ્રકાશિત બની શકે.
સહિષ્ણુતા છે ભીતરની શક્તિ, હાર નથી એ કાયરની,
આત્મ ખોજના માર્ગે વહેતી, ધારા છે એ પાવનની.
વિકાસના હરેક પગથિયે, સ્વીકારભાવનું અમૃત પીજો,
ધૈર્ય ધરીને અંતર-ઘટમાં, આત્મ-દીપ પ્રગટાવી લેજો.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 27
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
ફાગણનો ફગવા અને અંતરનું ગોકુલ: એક દિવ્ય ચેતનાનો રંગોત્સવ….
ભારતીય સંસ્કૃતિના અનંત આકાશમાં પર્વો અને ઉત્સવો એ નક્ષત્રો સમાન ઝળહળે છે, પરંતુ ફાગણ માસનું આગમન કંઈક અનોખી જ માદકતા અને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ લઈને આવે છે. જીવનમાં જ્યારે ભક્તિ અને પ્રેમના રંગો ઘોળાય છે, ત્યારે પ્રત્યેક ક્ષણ ઉત્સવ બની જાય છે અને દરેક ફાગણ દિવ્યતાનાં દ્વાર ખોલે છે. આ માત્ર ઋતુ પરિવર્તનની ઘટના નથી, પરંતુ જડતામાંથી ચેતના તરફ અને પાનખરના વિષાદમાંથી વસંતના ઉલ્લાસ તરફની માનવ મનની યાત્રા છે. જ્યારે કેસૂડાના લાલ ચટક ફૂલો પ્રકૃતિના કેનવાસ પર ઉભરી આવે છે, ત્યારે તે માનવીને સંદેશ આપે છે કે હવે અંતરના ગોકુલને આનંદથી ગુંજાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
રાધા અને કૃષ્ણની હોળી એ કોઈ સામાન્ય લોકજીવનની રમત નથી, પરંતુ તે જીવાત્મા અને પરમાત્માના મિલનનું પરમ રહસ્ય છે. ભગવાન કૃષ્ણ એ નિર્લેપ પવિત્રતાનું પ્રતીક છે અને શ્રીરાધાજી એ નિખાલસ, નિઃસ્વાર્થ ભક્તિનું સ્વરૂપ છે. જ્યારે ભક્તની નિખાલસતા ભગવાનની પવિત્રતા સાથે ભળે છે, ત્યારે જીવનના બધા જ ફીકા રંગો દિવ્ય પ્રભામાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. સદીઓથી શ્રીરાધા-કૃષ્ણના આ દિવ્ય પ્રેમે માનવ જીવનને સંપુષ્ટ કર્યું છે, તેને જીવવાની નવી દ્રષ્ટિ આપી છે. આ એવો પ્રેમ છે જેમાં સ્વાર્થની કોઈ ગંધ નથી, માત્ર સમર્પણની સુગંધ છે.
હોળી અને ધૂળેટીના આ પર્વમાં રંગોનું મહત્વ છે, પણ એ રંગો ત્યારે જ સાર્થક ગણાય જ્યારે તે મનના મેલને ધોઈ નાખે. ફાગણ એટલે આંતરિક ઉલ્લાસનો અવસર. સામાન્ય રીતે આપણે બહારના રંગોથી એકબીજાને રંગીએ છીએ, પરંતુ સાચો રંગ તો એ છે જે ભીતર ઉતરે. જે રીતે ગોપીઓ કૃષ્ણના રંગમાં એવી રીતે રંગાઈ જતી કે તેમને પોતાનું પણ ભાન ન રહેતું, તેવી જ આત્મિક એકતાની અનુભૂતિ આ પર્વનું મૂળ છે. વ્રજની ગલીઓમાં ઉડતો ગુલાલ એ હકીકતમાં ભક્તોના હૃદયની ઉર્મિઓ છે જે ભગવાનના ચરણોમાં અર્પણ થાય છે….
"હોરી ખેલન આયે શ્યામ, આજ બિરાજ મેં હોરી રે રસિયા..." - આ પંક્તિઓ સાંભળતા જ હૃદયમાં એક અજાણ્યો થનગનાટ જાગે છે. વ્રજની હોળીમાં શ્રીરાધા-કૃષ્ણ જ્યારે એકબીજા પર રંગોની છોળો ઉડાડે છે, ત્યારે તે દ્રશ્ય બ્રહ્માંડની સર્વોચ્ચ સુંદરતાને પ્રગટ કરે છે. શ્રીકૃષ્ણનો શ્યામ વર્ણ અને શ્રીરાધાનો ગૌર વર્ણ જ્યારે રંગોના મિશ્રણમાં એકાકાર થાય છે, ત્યારે દ્વૈત મટીને અદ્વૈતની સ્થાપના થાય છે. આ જ જીવનનું પરમ લક્ષ્ય છે—ભેદભાવો ભૂલીને એકતાના રંગમાં રંગાઈ જવું.
માનવ જીવનમાં જ્યારે ભક્તિ આવે છે, ત્યારે તેની દ્રષ્ટિ બદલાઈ જાય છે. નિખાલસ ભક્તિ એ અરીસા જેવી છે, જેમાં પરમાત્માનું પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ દેખાય છે. શ્રીરાધા જેવી ભક્તિ એટલે એવી અવસ્થા જ્યાં 'હું' ઓગળી જાય અને માત્ર 'તે' જ બાકી રહે. જ્યારે મનમાંથી અહંકારનો રંગ ઉતરી જાય અને તેના પર શ્યામનો રંગ ચડે, ત્યારે મનનું ગોકુલ સાચા અર્થમાં આનંદથી છલકાય છે. ગોકુલ એ કોઈ ભૌગોલિક સ્થળ માત્ર નથી, પણ એ મનનું એવું કેન્દ્ર છે જ્યાં આનંદ ક્યારેય ઓછો થતો નથી.
ધૂળેટીના આ રંગોત્સવમાં સામાજિક સમરસતાનો પણ અદભુત મહિમા છે. રંગોના છાંટણા નીચે ઊંચ-નીચ, ગરીબ-તવંગર કે જ્ઞાતિ-જાતિના વાડાઓ ઓગળી જાય છે. દરેક ચહેરો રંગીન હોય છે અને દરેક હૃદયમાં હરખ હોય છે. આ એ જ પ્રભા છે જે માનવ જીવનને અનંતકાળથી તેજોમય બનાવી રહી છે. જીવનના સંઘર્ષો, મુશ્કેલીઓ અને દુઃખોની વચ્ચે પણ જે વ્યક્તિ શ્રીકૃષ્ણ જેવી પવિત્રતા જાળવી રાખે છે, તેના માટે જગતનો દરેક દિવસ એક ઉત્સવ છે….
"શ્યામ તારી મુરલીએ મોહ્યા મૃગલા, શ્યામ તારી હોરીએ રંગાયા અમે..." - આવી કાવ્યાત્મક અનુભૂતિ જ જીવનને રસમય બનાવે છે. ફાગણની પૂર્ણિમાની એ રાત જ્યારે હોળી પ્રગટે છે, ત્યારે તે આપણા અશુભ વિચારોના દહનનું પ્રતીક છે. પ્રહલાદ જેવી અતૂટ શ્રદ્ધા જ્યારે હોય, ત્યારે અગ્નિ પણ શીતળ બની જાય છે. આ શ્રદ્ધાનો રંગ સૌથી વધુ પાકો છે. જે હૃદયમાં ભક્તિનો રંગ એકવાર ચડી જાય, તેને દુનિયાના બીજા કોઈ લોભ કે લાલચના રંગો સ્પર્શી શકતા નથી.
આમ, ફાગણ એ માત્ર ઋતુ નથી, પણ એક જીવનદર્શન છે. એ આપણને શીખવે છે કે જૂનું ત્યજીને નવું અપનાવવું, વેરઝેર ભૂલીને પ્રેમના રંગે રંગાવું અને અંતરમાં રહેલા પરમાત્મા સાથે એકાકાર થવું. જ્યારે આપણી ભક્તિ શ્રીરાધા જેવી નિખાલસ બને અને આપણું કર્મ શ્રીકૃષ્ણ જેવું પવિત્ર બને, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં આપણા જીવનમાં હોળી-ધૂળેટીના પર્વનું આગમન થયું ગણાય. આ દિવ્ય પ્રભા આખા વિશ્વને આલોકિત કરતી રહે અને માનવ જાતને પ્રેમ, ભક્તિ અને આનંદના પથ પર દોરતી રહે, એ જ આ ઉત્સવનો સાચો સંદેશ છે. જીવનને રંગીન બનાવવું એટલે કેવળ કપડાં રંગવા નહીં, પણ આત્માને પરમાત્માના અનંત આનંદના રંગે રંગી દેવો.
"ભીતર ભલેને હોય પાનખર, મન ફાગણ થઈ ડોલે,
શ્યામ રમે જ્યાં હોરી હૈયે, ત્યાં શબ્દ અનહદ બોલે;
રાધા જેવી પ્રીત ગૂંથાય, કૃષ્ણ જેવી પવિત્રતા છલકાય,
ભક્તિના એ એક જ રંગે, આખું જીવન ગોકુલ થાય!"
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 26
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
ફાગણનો ફગવા અને અંતરનું ગોકુલ: એક દિવ્ય ચેતનાનો રંગોત્સવ….
ભારતીય સંસ્કૃતિના અનંત આકાશમાં પર્વો અને ઉત્સવો એ નક્ષત્રો સમાન ઝળહળે છે, પરંતુ ફાગણ માસનું આગમન કંઈક અનોખી જ માદકતા અને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ લઈને આવે છે. જીવનમાં જ્યારે ભક્તિ અને પ્રેમના રંગો ઘોળાય છે, ત્યારે પ્રત્યેક ક્ષણ ઉત્સવ બની જાય છે અને દરેક ફાગણ દિવ્યતાનાં દ્વાર ખોલે છે. આ માત્ર ઋતુ પરિવર્તનની ઘટના નથી, પરંતુ જડતામાંથી ચેતના તરફ અને પાનખરના વિષાદમાંથી વસંતના ઉલ્લાસ તરફની માનવ મનની યાત્રા છે. જ્યારે કેસૂડાના લાલ ચટક ફૂલો પ્રકૃતિના કેનવાસ પર ઉભરી આવે છે, ત્યારે તે માનવીને સંદેશ આપે છે કે હવે અંતરના ગોકુલને આનંદથી ગુંજાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
રાધા અને કૃષ્ણની હોળી એ કોઈ સામાન્ય લોકજીવનની રમત નથી, પરંતુ તે જીવાત્મા અને પરમાત્માના મિલનનું પરમ રહસ્ય છે. ભગવાન કૃષ્ણ એ નિર્લેપ પવિત્રતાનું પ્રતીક છે અને શ્રીરાધાજી એ નિખાલસ, નિઃસ્વાર્થ ભક્તિનું સ્વરૂપ છે. જ્યારે ભક્તની નિખાલસતા ભગવાનની પવિત્રતા સાથે ભળે છે, ત્યારે જીવનના બધા જ ફીકા રંગો દિવ્ય પ્રભામાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. સદીઓથી શ્રીરાધા-કૃષ્ણના આ દિવ્ય પ્રેમે માનવ જીવનને સંપુષ્ટ કર્યું છે, તેને જીવવાની નવી દ્રષ્ટિ આપી છે. આ એવો પ્રેમ છે જેમાં સ્વાર્થની કોઈ ગંધ નથી, માત્ર સમર્પણની સુગંધ છે.
હોળી અને ધૂળેટીના આ પર્વમાં રંગોનું મહત્વ છે, પણ એ રંગો ત્યારે જ સાર્થક ગણાય જ્યારે તે મનના મેલને ધોઈ નાખે. ફાગણ એટલે આંતરિક ઉલ્લાસનો અવસર. સામાન્ય રીતે આપણે બહારના રંગોથી એકબીજાને રંગીએ છીએ, પરંતુ સાચો રંગ તો એ છે જે ભીતર ઉતરે. જે રીતે ગોપીઓ કૃષ્ણના રંગમાં એવી રીતે રંગાઈ જતી કે તેમને પોતાનું પણ ભાન ન રહેતું, તેવી જ આત્મિક એકતાની અનુભૂતિ આ પર્વનું મૂળ છે. વ્રજની ગલીઓમાં ઉડતો ગુલાલ એ હકીકતમાં ભક્તોના હૃદયની ઉર્મિઓ છે જે ભગવાનના ચરણોમાં અર્પણ થાય છે….
"હોરી ખેલન આયે શ્યામ, આજ બિરાજ મેં હોરી રે રસિયા..." - આ પંક્તિઓ સાંભળતા જ હૃદયમાં એક અજાણ્યો થનગનાટ જાગે છે. વ્રજની હોળીમાં શ્રીરાધા-કૃષ્ણ જ્યારે એકબીજા પર રંગોની છોળો ઉડાડે છે, ત્યારે તે દ્રશ્ય બ્રહ્માંડની સર્વોચ્ચ સુંદરતાને પ્રગટ કરે છે. શ્રીકૃષ્ણનો શ્યામ વર્ણ અને શ્રીરાધાનો ગૌર વર્ણ જ્યારે રંગોના મિશ્રણમાં એકાકાર થાય છે, ત્યારે દ્વૈત મટીને અદ્વૈતની સ્થાપના થાય છે. આ જ જીવનનું પરમ લક્ષ્ય છે—ભેદભાવો ભૂલીને એકતાના રંગમાં રંગાઈ જવું.
માનવ જીવનમાં જ્યારે ભક્તિ આવે છે, ત્યારે તેની દ્રષ્ટિ બદલાઈ જાય છે. નિખાલસ ભક્તિ એ અરીસા જેવી છે, જેમાં પરમાત્માનું પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ દેખાય છે. શ્રીરાધા જેવી ભક્તિ એટલે એવી અવસ્થા જ્યાં 'હું' ઓગળી જાય અને માત્ર 'તે' જ બાકી રહે. જ્યારે મનમાંથી અહંકારનો રંગ ઉતરી જાય અને તેના પર શ્યામનો રંગ ચડે, ત્યારે મનનું ગોકુલ સાચા અર્થમાં આનંદથી છલકાય છે. ગોકુલ એ કોઈ ભૌગોલિક સ્થળ માત્ર નથી, પણ એ મનનું એવું કેન્દ્ર છે જ્યાં આનંદ ક્યારેય ઓછો થતો નથી.
ધૂળેટીના આ રંગોત્સવમાં સામાજિક સમરસતાનો પણ અદભુત મહિમા છે. રંગોના છાંટણા નીચે ઊંચ-નીચ, ગરીબ-તવંગર કે જ્ઞાતિ-જાતિના વાડાઓ ઓગળી જાય છે. દરેક ચહેરો રંગીન હોય છે અને દરેક હૃદયમાં હરખ હોય છે. આ એ જ પ્રભા છે જે માનવ જીવનને અનંતકાળથી તેજોમય બનાવી રહી છે. જીવનના સંઘર્ષો, મુશ્કેલીઓ અને દુઃખોની વચ્ચે પણ જે વ્યક્તિ શ્રીકૃષ્ણ જેવી પવિત્રતા જાળવી રાખે છે, તેના માટે જગતનો દરેક દિવસ એક ઉત્સવ છે….
"શ્યામ તારી મુરલીએ મોહ્યા મૃગલા, શ્યામ તારી હોરીએ રંગાયા અમે..." - આવી કાવ્યાત્મક અનુભૂતિ જ જીવનને રસમય બનાવે છે. ફાગણની પૂર્ણિમાની એ રાત જ્યારે હોળી પ્રગટે છે, ત્યારે તે આપણા અશુભ વિચારોના દહનનું પ્રતીક છે. પ્રહલાદ જેવી અતૂટ શ્રદ્ધા જ્યારે હોય, ત્યારે અગ્નિ પણ શીતળ બની જાય છે. આ શ્રદ્ધાનો રંગ સૌથી વધુ પાકો છે. જે હૃદયમાં ભક્તિનો રંગ એકવાર ચડી જાય, તેને દુનિયાના બીજા કોઈ લોભ કે લાલચના રંગો સ્પર્શી શકતા નથી.
આમ, ફાગણ એ માત્ર ઋતુ નથી, પણ એક જીવનદર્શન છે. એ આપણને શીખવે છે કે જૂનું ત્યજીને નવું અપનાવવું, વેરઝેર ભૂલીને પ્રેમના રંગે રંગાવું અને અંતરમાં રહેલા પરમાત્મા સાથે એકાકાર થવું. જ્યારે આપણી ભક્તિ શ્રીરાધા જેવી નિખાલસ બને અને આપણું કર્મ શ્રીકૃષ્ણ જેવું પવિત્ર બને, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં આપણા જીવનમાં હોળી-ધૂળેટીના પર્વનું આગમન થયું ગણાય. આ દિવ્ય પ્રભા આખા વિશ્વને આલોકિત કરતી રહે અને માનવ જાતને પ્રેમ, ભક્તિ અને આનંદના પથ પર દોરતી રહે, એ જ આ ઉત્સવનો સાચો સંદેશ છે. જીવનને રંગીન બનાવવું એટલે કેવળ કપડાં રંગવા નહીં, પણ આત્માને પરમાત્માના અનંત આનંદના રંગે રંગી દેવો.
"ભીતર ભલેને હોય પાનખર, મન ફાગણ થઈ ડોલે,
શ્યામ રમે જ્યાં હોરી હૈયે, ત્યાં શબ્દ અનહદ બોલે;
રાધા જેવી પ્રીત ગૂંથાય, કૃષ્ણ જેવી પવિત્રતા છલકાય,
ભક્તિના એ એક જ રંગે, આખું જીવન ગોકુલ થાય!"
અસ્તુ !
25
॥ ફાગણિયો ફાગ ॥
મુખડું:
પેલા કેસૂડામાં રંગ કોણે પૂર્યા? હો શ્યામ!
ઉગતા સૂરજની લાલિમા રંગે આખું નભ...
માધવ! રંગી દે મને એકવાર એવા રંગમાં,
કે જેનો રંગ કદી ઊતરે નહીં, હો માધવ!
અંતરો ૧:
વનરાવનની કુંજગલીમાં કેસૂડો મલકાય,
રાધા તારા મુખડા પર ગુલાલ ઓપતો જાય;
ચોમેર ઊડે અબીલ-ગુલાલની છોળો,
કાન તારી વાંસળીનો સૂર રેલાતો જાય!
માધવ! રંગી દે...
અંતરો ૨:
નથી જોઈતા મારે આ દુનિયાના કાચા રંગ,
મને તો લાગ્યો તારા ભક્તિના કેસરિયો રંગ;
રાધા-માધવની જોડી જામી અનોખી આજે,
ચોતરફ ગુંજે બસ ફાગણિયો આ ફાગ!
માધવ! રંગી દે...
અંતરો ૩:
જમનાના તીરે આજે જામ્યો છે ખેલ ભારે,
ગોપીઓ ઘેલી થઈ કાનાના એક જ ઈશારે;
તન-મન ભીંજાયા તારા પ્રેમની પિચકારીમાં,
ભવ-ભવના રંગ હવે ઉતરે નહીં ક્યારે!
માધવ! રંગી દે એકવાર...
મારી ભાવયાત્રા 24
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“ખામીને ખમી શકે, એજ સાચો સંબંધ!” – આ આઠ અક્ષરની પંક્તિમાં માનવ જીવનના તમામ સંબંધોનું અર્ક અને મનોવિજ્ઞાન સમાયેલું છે. જગતનો એવો કયો જીવ હશે જે સર્વગુણ સંપન્ન હોય? ઈશ્વરે પણ જ્યારે આ સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું, ત્યારે તેમાં ક્યાંક ને ક્યાંક અધૂરપ છોડી છે. ગુલાબની સાથે કાંટા છે, ચાંદની સાથે ડાઘ છે અને મનુષ્યની સાથે સ્વભાવની મર્યાદાઓ છે. સાચો સંબંધ એ નથી જે સામેવાળી વ્યક્તિમાં માત્ર ગુણો જ શોધ્યા કરે, પણ સાચો સંબંધ એ છે જે તેની નબળાઈઓ અને ખામીઓને જાણી-સમજીને તેને આદરપૂર્વક સ્વીકારે.
આજના આધુનિક યુગમાં આપણે સંબંધોમાં 'પરફેક્શન'ના આગ્રહી બન્યા છીએ. આપણને એવો મિત્ર જોઈએ છે જે ક્યારેય ભૂલ ન કરે, એવો જીવનસાથી જોઈએ છે જે હંમેશા આપણી મરજી મુજબ ચાલે, અને એવા સગાં-સંબંધીઓ જોઈએ છે જે આદર્શ હોય. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે જ્યારે આપણે કોઈની પાસે સંપૂર્ણતાની અપેક્ષા રાખીએ છીએ, ત્યારે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે પોતે પણ ખામીઓથી ભરેલા છીએ. જે રીતે આપણે આપણી પોતાની ભૂલો પ્રત્યે ઉદાર હોઈએ છીએ, તેવી જ ઉદારતા જ્યારે બીજાની ભૂલો પ્રત્યે દાખવીએ ત્યારે જ સાચો સંબંધ જન્મે છે.
'ખમવું' શબ્દ અહીં ખૂબ જ સૂચક છે. ખમવું એટલે માત્ર મૂંગા મોઢે અન્યાય સહન કરવો એવો અર્થ નથી, પરંતુ ખમવું એટલે સામેની વ્યક્તિના અસ્તિત્વને તેના દોષો સહિત પ્રેમ કરવો. એક જૂની કહેવત છે કે, "હીરો જોઈએ તો કણ તો ખમવો જ પડે." એટલે કે જો આપણે કોઈ વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વના હીરા જેવી તેજસ્વીતા માણવી હોય, તો તેની સાથે રહેલી ધૂળ કે કચરા જેવી ખામીઓને સહન કરવાની ક્ષમતા કેળવવી જ રહી. જે સંબંધમાં માત્ર સુખની જ ભાગીદારી હોય અને દુઃખ કે ખામી વખતે મોઢું ફેરવી લેવામાં આવે, તે સંબંધ નથી પણ એક સોદો છે.
સંબંધોમાં તિરાડ ત્યારે જ પડે છે જ્યારે આપણી અપેક્ષાઓ સામેવાળી વ્યક્તિની ક્ષમતા કરતા વધી જાય છે. આપણે ઘણીવાર વ્યક્તિને પ્રેમ નથી કરતા, પણ આપણી કલ્પનામાં રહેલી તેની 'આદર્શ છબી'ને પ્રેમ કરીએ છીએ. જ્યારે એ છબીમાં જરા સરખી ખામી દેખાય, ત્યારે આપણો મોહભંગ થાય છે અને આપણે સંબંધ તોડી નાખીએ છીએ. પરંતુ સાચો સ્નેહ એ છે જે બીજાની કમજોરીને પોતાની તાકાત બનાવી દે. જેમ ભીંતમાં પડેલી તિરાડને ગારો ભરીને પૂરી દેવામાં આવે તો ભીંત મજબૂત બને છે, તેમ સંબંધમાં રહેલી ખામીઓને જો સમજણના અમૃતથી પૂરી દેવામાં આવે તો તે સંબંધ અતૂટ બને છે.
ખામીને ખમવી એ એક આધ્યાત્મિક સાધના જેવું છે. તેના માટે મોટા હૃદય અને વિશાળ મનની જરૂર પડે છે. જે વ્યક્તિ ક્ષમા આપી શકે છે અને બીજાની અપૂર્ણતામાં પણ સુંદરતા જોઈ શકે છે, તે જ સાચો સંબંધ નિભાવી શકે છે. આજે સમાજમાં વિખવાદો અને છૂટાછેડાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે તેનું મુખ્ય કારણ એ જ છે કે લોકોમાં 'ખમવાની' શક્તિ ઓછી થઈ ગઈ છે. સહનશીલતાને આજે નબળાઈ માનવામાં આવે છે, પણ હકીકતમાં સહનશીલતા એ તો પ્રેમનો સૌથી મોટો પુરાવો છે.
સાચો મિત્ર કે સાચો સ્વજન એ જ છે જે તમારી બધી જ નબળાઈઓ જાણતો હોવા છતાં તમને તરછોડે નહીં, પણ એ નબળાઈઓ સાથે જ તમને અપનાવી લે. જે રીતે દરિયો નદીઓના ગંદા પાણીને પણ પોતાનામાં સમાવીને મોક્ષ આપે છે, તેમ સાચો સંબંધ સામેની વ્યક્તિની બૂરાઈઓને પી જઈને તેને ગરિમા આપે છે. સંબંધો એ કોઈ માટીનું રમકડું નથી કે જે જરાક અમથી ખામી દેખાય એટલે ફેંકી દેવાય, પણ એ તો સોનું છે જેને ગમે તેટલું તપાવો તો પણ તેની કિંમત ઓછી થતી નથી.
નિષ્કર્ષમાં એટલું જ કહી શકાય કે જો જીવનમાં સુંદર અને ટકાઉ સંબંધો જોઈતા હોય, તો સામેની વ્યક્તિમાં રહેલા માણસને પ્રેમ કરતા શીખવું જોઈએ, નહિ કે તેના ગુણોની યાદીને. ખામીઓને ખમવાની વૃત્તિ જ મનુષ્યને મહાન બનાવે છે. જે દિવસે આપણે બીજાના દોષોને જોવાનું બંધ કરી તેની લાચારી કે પરિસ્થિતિને સમજવા માંડીશું, તે દિવસે આપણને સમજાશે કે ખરેખર, ખામીને ખમી શકે એ જ સાચો સંબંધ છે. સંબંધોમાં પૂર્ણતા શોધવા કરતા અપૂર્ણતાને સ્વીકારવી એ જ સુખી જીવનની ચાવી છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 23
નમસ્કાર …. સ્નેહવંદન !
હોળી - ધુળેટીપર્વ નજીકમાં છે ત્યારે …મનમાં એક વિશેષ ભાવ તરંગો ઉત્પન્ન થયા છે, થોડીક તે અંગેની વાતો પ્રસ્તુત કરવાનો ઉપક્રમ છે.
હોળી અને ધુળેટી એ માત્ર રંગોનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રાણ સમાન પર્વ છે. વસંતના આગમન સાથે પ્રકૃતિ જ્યારે નવું રૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે મનુષ્ય હૃદયમાં પણ આનંદના નવા ફણગા ફૂટે છે. આ ઉત્સવ ફાગણ મહિનાની પૂનમના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે, જે શિયાળાની વિદાય અને ઉનાળાના પદાર્પણનું પ્રતીક છે. આ પર્વના પાસાઓ એટલા ઊંડા છે કે તેને સાંસ્કૃતિક, પ્રાકૃતિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિકોણથી સમજવા અનિવાર્ય છે.
સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો હોળી એ હજારો વર્ષોની પરંપરાનું વહન કરતો તહેવાર છે. ભારતના ખૂણેખૂણે આ ઉત્સવ અલગ-અલગ રીતે ઉજવાય છે, છતાં તેનો મૂળ આત્મા એક જ છે. બ્રજની લઠમાર હોળી હોય, મથુરા-વૃંદાવનની ફૂલોની હોળી હોય કે ગુજરાતના આદિવાસી પંથકનો 'ગોળ ગધેડા'નો મેળો—આ બધું જ આપણી ભવ્ય વિરાસત દર્શાવે છે. લોકગીતોમાં 'ફાગ' ગવાય છે અને ઢોલના તાલે લોકો ઝૂમી ઉઠે છે. આ તહેવાર ભારતીય કળા અને સંગીતને પણ જીવંત રાખે છે. હોળીના દહન સમયે ગવાતા ગીતો અને ધુળેટીના દિવસે ખેલાતા રાસ એ પ્રજાના હૃદયમાં રહેલી સંસ્કૃતિ પ્રત્યેની અતૂટ શ્રદ્ધાના દર્શન કરાવે છે.
પ્રાકૃતિક મહત્વની વાત કરીએ તો, હોળી એ ઋતુ પરિવર્તનને આવકારવાનો ઉત્સવ છે. આ સમયે કેસૂડાના વૃક્ષો પર કેસરી ફૂલો લહેરાય છે, જે પ્રકૃતિનું અદભૂત સૌંદર્ય છે. પ્રાચીન સમયમાં કેસૂડાના ફૂલોને ઉકાળીને તેમાંથી કુદરતી રંગો બનાવવામાં આવતા હતા, જે ત્વચા માટે પણ લાભદાયી રહેતા. આ પર્વ આપણને પર્યાવરણ સાથે જોડે છે. પાનખર પછી જ્યારે વસંત આવે છે, ત્યારે પ્રકૃતિમાં એક નવી ઊર્જાનો સંચાર થાય છે. ખેતરોમાં પાક લહેરાતો હોય છે, ખાસ કરીને ચણા અને ઘઉંનો પોંક શેકીને અગ્નિદેવને અર્પણ કરવાની પરંપરા છે, જે ખેતીપ્રધાન ભારતની પ્રકૃતિ સાથેની નિકટતા સૂચવે છે.
સામાજિક રીતે હોળી અને ધુળેટી એ સમાનતા અને એકતાનો સંદેશ આપે છે. રંગોના આ તહેવારમાં જ્યારે દરેક વ્યક્તિ ગુલાલથી રંગાય છે, ત્યારે તેની સામાજિક ઓળખ, જ્ઞાતિ, ધર્મ કે આર્થિક સ્થિતિ ગૌણ બની જાય છે. બધાના ચહેરા પર એક જ રંગ હોય છે—આનંદનો રંગ. જૂના વેરઝેર ભૂલીને પરસ્પરને ગળે લગાડવાનો આ અવસર છે. 'બુરા ન માનો હોલી હૈ' એ વાક્ય સામાજિક સહિષ્ણુતા અને મોકળાશનું પ્રતીક છે. સમાજમાં વ્યાપેલી કડવાશને હોળીના અગ્નિમાં હોમી દઈને ધુળેટીના દિવસે સ્નેહના રંગો ઉડાડવા એ જ આ પર્વનો સામાજિક હેતુ છે. મિત્રો, સગા-સંબંધીઓ અને પડોશીઓ સાથે મળીને મીઠાઈઓ વહેંચવી એ સામાજિક સૌહાર્દને મજબૂત બનાવે છે.
આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ આ પર્વ અસત્ય પર સત્યના વિજયનો મંગળ ઘોષ છે. ભક્ત પ્રહલાદ અને હોલિકાની કથા આ પર્વના મૂળમાં છે. હિરણ્યકશ્યપની બહેન હોલિકાને અગ્નિથી ન બળવાનું વરદાન હતું, છતાં જ્યારે તેણે પરમ ભક્ત પ્રહલાદને ખોળામાં બેસાડી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે હોલિકા બળી ગઈ અને પ્રહલાદ અક્ષત રહ્યા. આ ઘટના સમજાવે છે કે ભલે અનિષ્ટ ગમે તેટલું શક્તિશાળી હોય, પણ ઈશ્વરની ભક્તિ અને સચ્ચાઈ સામે તે હારી જ જાય છે. આધ્યાત્મિક રીતે હોળી એટલે આપણા મનમાં રહેલા કામ, ક્રોધ, લોભ અને મોહ જેવા દુર્ગુણોનું દહન કરવું. ધુળેટીના રંગો એ પરમાત્મા સાથેના મિલનનો ઉત્સવ છે. જે રીતે અનેક રંગો મળીને એક સફેદ પ્રકાશ બને છે, તેમ અનેક જીવો ઈશ્વરીય આનંદમાં એકાકાર થાય તે જ સાચું આધ્યાત્મિક મહત્વ છે.
આમ, હોળી અને ધુળેટી એ માત્ર બાહ્ય દેખાડાનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે જીવનને નવી દ્રષ્ટિ આપનારું પર્વ છે. તે આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં ગમે તેવી મુશ્કેલીઓ (અગ્નિ) આવે, જો શ્રદ્ધા હોય તો વિજય નિશ્ચિત છે. તે પ્રકૃતિનું સન્માન કરવાનું, સમાજમાં પ્રેમ ફેલાવવાનું અને પરંપરાઓને જાળવવાનું માધ્યમ છે. જ્યારે આપણે આ ચારેય પાસાઓને સમજીને હોળી ઉજવીએ છીએ, ત્યારે જ આ પર્વ ખરા અર્થમાં સાર્થક બને છે.
હોળીના પર્વ સાથે જોડાયેલી અનેક પ્રાદેશિક લોકકથાઓમાં ગુજરાતના પંચમહાલ અને દાહોદ જિલ્લાના આદિવાસી પંથકની ‘ગોળ ગધેડા’ની પરંપરા અને તેની પાછળની લોકકથા અત્યંત રસપ્રદ અને સામાજિક મહત્વ ધરાવતી છે. આ પરંપરા માત્ર એક રમત નથી, પરંતુ તે શૌર્ય, સાહસ અને જીવનસાથીની પસંદગીની એક પ્રાચીન લોક રીત છે.
આ પ્રાદેશિક કથા મુજબ, પ્રાચીન સમયમાં આદિવાસી સમાજમાં યુવાનોએ પોતાની વીરતા સાબિત કરવી પડતી હતી. હોળીના બીજા કે ત્રીજા દિવસે એક ઊંચા થાંભલા પર ટોચ પર ગોળની પોટલી બાંધવામાં આવે છે. આ થાંભલાની આસપાસ ગામની યુવતીઓ લાકડીઓ લઈને ઘેરો બનાવીને ઊભી રહે છે અને ગીતો ગાય છે. જે યુવાન આ લાકડીઓના મારને સહન કરીને, યુવતીઓના ઘેરાને તોડીને થાંભલા પર ચઢી જાય અને ગોળની પોટલી નીચે લઈ આવે, તેને વિજેતા ગણવામાં આવે છે.
લોકવાયકા મુજબ, જૂના સમયમાં જે યુવાન આ સાહસ પૂર્ણ કરતો, તેને પોતાની મનપસંદ કન્યા સાથે લગ્ન કરવાનો અધિકાર મળતો હતો. આ પ્રથા પાછળનો હેતુ એ હતો કે જીવનસાથી એવો હોવો જોઈએ જે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી શકે અને રક્ષણ કરી શકે. આજે સમય બદલાતા લગ્નનો રિવાજ કદાચ પ્રતીકાત્મક રહ્યો છે, પરંતુ આ ઉત્સવ આજે પણ એ જ જોશથી ઉજવાય છે.
આ લોકકથા આપણને સમજાવે છે કે:
• વીરતાનો ઉત્સવ: હોળી માત્ર રંગોની જ નહીં, પણ વ્યક્તિના આંતરિક સાહસની પણ કસોટી છે.
• સામાજિક ગરિમા: લોકસંસ્કૃતિમાં સ્ત્રી શક્તિનું પણ મહત્વ છે, કારણ કે યુવતીઓ રક્ષક તરીકે થાંભલાની ચોકી કરે છે.
• સામૂહિક આનંદ: આખું ગામ આ પરંપરામાં જોડાઈને એકતાના દર્શન કરાવે છે.
હોળીના વિવિધ રંગોમાં આવી પ્રાદેશિક કથાઓ સંસ્કૃતિને વધુ જીવંત અને વૈવિધ્યસભર બનાવે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 22
નમસ્કાર …. સ્નેહવંદન !
હોળી - ધુળેટીપર્વ નજીકમાં છે ત્યારે …મનમાં એક વિશેષ ભાવ તરંગો ઉત્પન્ન થયા છે, થોડીક તે અંગેની વાતો પ્રસ્તુત કરવાનો ઉપક્રમ છે.
હોળી અને ધુળેટી એ માત્ર રંગોનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રાણ સમાન પર્વ છે. વસંતના આગમન સાથે પ્રકૃતિ જ્યારે નવું રૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે મનુષ્ય હૃદયમાં પણ આનંદના નવા ફણગા ફૂટે છે. આ ઉત્સવ ફાગણ મહિનાની પૂનમના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે, જે શિયાળાની વિદાય અને ઉનાળાના પદાર્પણનું પ્રતીક છે. આ પર્વના પાસાઓ એટલા ઊંડા છે કે તેને સાંસ્કૃતિક, પ્રાકૃતિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિકોણથી સમજવા અનિવાર્ય છે.
સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો હોળી એ હજારો વર્ષોની પરંપરાનું વહન કરતો તહેવાર છે. ભારતના ખૂણેખૂણે આ ઉત્સવ અલગ-અલગ રીતે ઉજવાય છે, છતાં તેનો મૂળ આત્મા એક જ છે. બ્રજની લઠમાર હોળી હોય, મથુરા-વૃંદાવનની ફૂલોની હોળી હોય કે ગુજરાતના આદિવાસી પંથકનો 'ગોળ ગધેડા'નો મેળો—આ બધું જ આપણી ભવ્ય વિરાસત દર્શાવે છે. લોકગીતોમાં 'ફાગ' ગવાય છે અને ઢોલના તાલે લોકો ઝૂમી ઉઠે છે. આ તહેવાર ભારતીય કળા અને સંગીતને પણ જીવંત રાખે છે. હોળીના દહન સમયે ગવાતા ગીતો અને ધુળેટીના દિવસે ખેલાતા રાસ એ પ્રજાના હૃદયમાં રહેલી સંસ્કૃતિ પ્રત્યેની અતૂટ શ્રદ્ધાના દર્શન કરાવે છે.
પ્રાકૃતિક મહત્વની વાત કરીએ તો, હોળી એ ઋતુ પરિવર્તનને આવકારવાનો ઉત્સવ છે. આ સમયે કેસૂડાના વૃક્ષો પર કેસરી ફૂલો લહેરાય છે, જે પ્રકૃતિનું અદભૂત સૌંદર્ય છે. પ્રાચીન સમયમાં કેસૂડાના ફૂલોને ઉકાળીને તેમાંથી કુદરતી રંગો બનાવવામાં આવતા હતા, જે ત્વચા માટે પણ લાભદાયી રહેતા. આ પર્વ આપણને પર્યાવરણ સાથે જોડે છે. પાનખર પછી જ્યારે વસંત આવે છે, ત્યારે પ્રકૃતિમાં એક નવી ઊર્જાનો સંચાર થાય છે. ખેતરોમાં પાક લહેરાતો હોય છે, ખાસ કરીને ચણા અને ઘઉંનો પોંક શેકીને અગ્નિદેવને અર્પણ કરવાની પરંપરા છે, જે ખેતીપ્રધાન ભારતની પ્રકૃતિ સાથેની નિકટતા સૂચવે છે.
સામાજિક રીતે હોળી અને ધુળેટી એ સમાનતા અને એકતાનો સંદેશ આપે છે. રંગોના આ તહેવારમાં જ્યારે દરેક વ્યક્તિ ગુલાલથી રંગાય છે, ત્યારે તેની સામાજિક ઓળખ, જ્ઞાતિ, ધર્મ કે આર્થિક સ્થિતિ ગૌણ બની જાય છે. બધાના ચહેરા પર એક જ રંગ હોય છે—આનંદનો રંગ. જૂના વેરઝેર ભૂલીને પરસ્પરને ગળે લગાડવાનો આ અવસર છે. 'બુરા ન માનો હોલી હૈ' એ વાક્ય સામાજિક સહિષ્ણુતા અને મોકળાશનું પ્રતીક છે. સમાજમાં વ્યાપેલી કડવાશને હોળીના અગ્નિમાં હોમી દઈને ધુળેટીના દિવસે સ્નેહના રંગો ઉડાડવા એ જ આ પર્વનો સામાજિક હેતુ છે. મિત્રો, સગા-સંબંધીઓ અને પડોશીઓ સાથે મળીને મીઠાઈઓ વહેંચવી એ સામાજિક સૌહાર્દને મજબૂત બનાવે છે.
આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ આ પર્વ અસત્ય પર સત્યના વિજયનો મંગળ ઘોષ છે. ભક્ત પ્રહલાદ અને હોલિકાની કથા આ પર્વના મૂળમાં છે. હિરણ્યકશ્યપની બહેન હોલિકાને અગ્નિથી ન બળવાનું વરદાન હતું, છતાં જ્યારે તેણે પરમ ભક્ત પ્રહલાદને ખોળામાં બેસાડી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે હોલિકા બળી ગઈ અને પ્રહલાદ અક્ષત રહ્યા. આ ઘટના સમજાવે છે કે ભલે અનિષ્ટ ગમે તેટલું શક્તિશાળી હોય, પણ ઈશ્વરની ભક્તિ અને સચ્ચાઈ સામે તે હારી જ જાય છે. આધ્યાત્મિક રીતે હોળી એટલે આપણા મનમાં રહેલા કામ, ક્રોધ, લોભ અને મોહ જેવા દુર્ગુણોનું દહન કરવું. ધુળેટીના રંગો એ પરમાત્મા સાથેના મિલનનો ઉત્સવ છે. જે રીતે અનેક રંગો મળીને એક સફેદ પ્રકાશ બને છે, તેમ અનેક જીવો ઈશ્વરીય આનંદમાં એકાકાર થાય તે જ સાચું આધ્યાત્મિક મહત્વ છે.
આમ, હોળી અને ધુળેટી એ માત્ર બાહ્ય દેખાડાનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે જીવનને નવી દ્રષ્ટિ આપનારું પર્વ છે. તે આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં ગમે તેવી મુશ્કેલીઓ (અગ્નિ) આવે, જો શ્રદ્ધા હોય તો વિજય નિશ્ચિત છે. તે પ્રકૃતિનું સન્માન કરવાનું, સમાજમાં પ્રેમ ફેલાવવાનું અને પરંપરાઓને જાળવવાનું માધ્યમ છે. જ્યારે આપણે આ ચારેય પાસાઓને સમજીને હોળી ઉજવીએ છીએ, ત્યારે જ આ પર્વ ખરા અર્થમાં સાર્થક બને છે.
હોળીના પર્વ સાથે જોડાયેલી અનેક પ્રાદેશિક લોકકથાઓમાં ગુજરાતના પંચમહાલ અને દાહોદ જિલ્લાના આદિવાસી પંથકની ‘ગોળ ગધેડા’ની પરંપરા અને તેની પાછળની લોકકથા અત્યંત રસપ્રદ અને સામાજિક મહત્વ ધરાવતી છે. આ પરંપરા માત્ર એક રમત નથી, પરંતુ તે શૌર્ય, સાહસ અને જીવનસાથીની પસંદગીની એક પ્રાચીન લોક રીત છે.
આ પ્રાદેશિક કથા મુજબ, પ્રાચીન સમયમાં આદિવાસી સમાજમાં યુવાનોએ પોતાની વીરતા સાબિત કરવી પડતી હતી. હોળીના બીજા કે ત્રીજા દિવસે એક ઊંચા થાંભલા પર ટોચ પર ગોળની પોટલી બાંધવામાં આવે છે. આ થાંભલાની આસપાસ ગામની યુવતીઓ લાકડીઓ લઈને ઘેરો બનાવીને ઊભી રહે છે અને ગીતો ગાય છે. જે યુવાન આ લાકડીઓના મારને સહન કરીને, યુવતીઓના ઘેરાને તોડીને થાંભલા પર ચઢી જાય અને ગોળની પોટલી નીચે લઈ આવે, તેને વિજેતા ગણવામાં આવે છે.
લોકવાયકા મુજબ, જૂના સમયમાં જે યુવાન આ સાહસ પૂર્ણ કરતો, તેને પોતાની મનપસંદ કન્યા સાથે લગ્ન કરવાનો અધિકાર મળતો હતો. આ પ્રથા પાછળનો હેતુ એ હતો કે જીવનસાથી એવો હોવો જોઈએ જે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી શકે અને રક્ષણ કરી શકે. આજે સમય બદલાતા લગ્નનો રિવાજ કદાચ પ્રતીકાત્મક રહ્યો છે, પરંતુ આ ઉત્સવ આજે પણ એ જ જોશથી ઉજવાય છે.
આ લોકકથા આપણને સમજાવે છે કે:
• વીરતાનો ઉત્સવ: હોળી માત્ર રંગોની જ નહીં, પણ વ્યક્તિના આંતરિક સાહસની પણ કસોટી છે.
• સામાજિક ગરિમા: લોકસંસ્કૃતિમાં સ્ત્રી શક્તિનું પણ મહત્વ છે, કારણ કે યુવતીઓ રક્ષક તરીકે થાંભલાની ચોકી કરે છે.
• સામૂહિક આનંદ: આખું ગામ આ પરંપરામાં જોડાઈને એકતાના દર્શન કરાવે છે.
હોળીના વિવિધ રંગોમાં આવી પ્રાદેશિક કથાઓ સંસ્કૃતિને વધુ જીવંત અને વૈવિધ્યસભર બનાવે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 21
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
સંસ્થા અને કાર્યકર્તા વચ્ચેનો સંબંધ એ માત્ર વહીવટી માળખું નથી, પરંતુ એક જીવંત સાંસ્કૃતિક અને નૈતિક સેતુ છે. જ્યારે કોઈ ઉમદા ધ્યેય માટે વ્યક્તિઓનો સમૂહ એકત્રિત થાય છે, ત્યારે તે સમૂહને 'સંસ્થા'નું સ્વરૂપ આપવા માટે મર્યાદાઓનું એક પ્રગાઢ અને અતૂટ આવરણ હોવું અનિવાર્ય છે. આ મર્યાદાઓ કાર્યકર્તાની ગરિમા અને સંસ્થાની પવિત્રતા બંનેનું જતન કરે છે. સંસ્થાના નીતિ-નિયમો એ કોઈ લોખંડી સાંકળો નથી કે જે વ્યક્તિની સર્જનાત્મકતાને રુંધે, પરંતુ તે એક વહેતી નદીના કિનારા જેવા છે જે પાણીને ફેલાઈ જતું અટકાવી તેને ગતિ અને દિશા આપે છે. જ્યારે કાર્યકર્તાઓ આ નીતિ-નિયમોથી પ્રભાવિત થઈને તેને આંતરિક શિસ્ત તરીકે સ્વીકારે છે, ત્યારે સંસ્થાનું માળખું વજ્ર જેવું મજબૂત બને છે. અનુશાસન એ સંસ્થાનો પ્રાણ છે; જે રીતે શિસ્તબદ્ધ સૈન્ય જ વિજય મેળવી શકે છે, તેવી જ રીતે શિસ્તબદ્ધ કાર્યકર્તાઓ ધરાવતી સંસ્થા જ દીર્ઘાયુષી બની શકે છે. સમયના વહેણમાં ઘણી સંસ્થાઓ ઉભી થાય છે અને વિલાઈ જાય છે, પણ જે સંસ્થાના પાયામાં સિદ્ધાંતોનું ચુસ્ત પાલન હોય છે, તે પેઢીઓ સુધી અડીખમ રહે છે.
જનમાનસમાં સંસ્થાની છબી તેના ભવ્ય મકાનોથી નહીં, પણ તેના કાર્યકર્તાઓના વ્યવહાર અને સંસ્થાની કાર્યપદ્ધતિથી અંકિત થાય છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા પોતાના આદર્શો પર મક્કમ રહે છે, ત્યારે સમાજમાં તેના પ્રત્યે એક વિશેષ આદર અને પ્રભાવ ઊભો થાય છે. આ પ્રભાવ જ સંસ્થાની સાચી મૂડી છે. કોઈપણ મોટા લક્ષ્ય તરફ આગળ વધવા માટે માત્ર ઉત્સાહ પૂરતો નથી, પણ એક સુદ્રઢ વ્યવસ્થા અને તંત્રની આવશ્યકતા રહે છે. વ્યવસ્થા વિનાનો ઉત્સાહ ઘણીવાર અરાજકતામાં પરિણમે છે. આથી જ, નિયમોનું પાલન એ માત્ર વહીવટી પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ સંસ્થાના ધ્યેય સુધી પહોંચવાની સીડી છે. જોકે, આદર્શવાદની સાથે વ્યવહારિક પડકારો પણ જોડાયેલા હોય છે. માનવ સ્વભાવની નબળાઈઓને કારણે દરેક સંસ્થામાં એક એવો વર્ગ ઉભો થાય છે જે પોતાના નિજી સ્વાર્થ, અહંકાર કે સત્તાની લાલસા માટે સ્થાપિત નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવાના છીંડા શોધતો હોય છે. આ વર્ગ સંસ્થાની છબી ખરડવા માટે અને તેની એકતા તોડવા માટે કારણભૂત બને છે.
આવા વિષમ સંજોગોમાં સંસ્થાની અંદર જ એક આંતરિક સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. એક તરફ એવા નિષ્ઠાવાન કાર્યકર્તાઓનો સમુદાય હોય છે જે કુનેહપૂર્વક અને હૃદયની પ્રતિબદ્ધતા સાથે નિયમોનું અનુપાલન કરે છે, અને બીજી તરફ નિયમોને નેવે મૂકનારો વર્ગ હોય છે. આ બંને વચ્ચેનો સંઘર્ષ અવિરત ચાલતો રહે છે, જે ઘણીવાર સંસ્થાના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક પણ નીવડી શકે છે. અહીં જ અનુભવી પ્રશાસકની કસોટી થાય છે. એક કુશળ પ્રશાસક એ છે જે માત્ર કાગળ પરના નિયમો નથી વાંચતો, પણ સંસ્થાના આત્માને ઓળખે છે. પ્રશાસકે જ્યારે નિર્ણય લેવાના હોય છે, ત્યારે તેના વ્યક્તિગત સંબંધો કે લાગણીઓ આડે આવવી જોઈએ નહીં. તેના નિર્ણયો સંસ્થાના વ્યાપક હિતમાં હોવા જોઈએ. ઘણીવાર શિસ્ત જાળવવા માટે લીધેલા નિર્ણયો કઠોર અને 'અપ્રિય' હોઈ શકે છે. કોઈ જૂના કે પ્રભાવશાળી કાર્યકર્તા સામે જ્યારે પગલાં લેવા પડે, ત્યારે પ્રશાસકની તટસ્થતાની ખરી પરીક્ષા થાય છે. પણ જો તે લોકપ્રિયતાના મોહમાં આવીને બાંધછોડ કરે, તો તે સંસ્થાના પતનનો પાયો નાખે છે.
સંસ્થા એ એક વિશાળ વટવૃક્ષ સમાન છે, જેની નીચે અનેક પક્ષીઓ આશ્રય લે છે. જો વૃક્ષના મૂળિયાં એટલે કે તેના નીતિ-નિયમો અને સંસ્કારો નબળા પડે, તો આખું વૃક્ષ ધરાશાયી થઈ જાય છે. કાર્યકર્તાએ એ સમજવું જોઈએ કે તે સંસ્થાથી મોટો નથી, અને પ્રશાસકે એ સમજવું જોઈએ કે સંસ્થા તેના અંગત લાભ માટે નથી. જ્યારે દરેક વ્યક્તિ પોતાની મર્યાદા સમજીને, અહંકારનો ત્યાગ કરીને સંસ્થાના રથને ખેંચે છે, ત્યારે જ તે રથ વિજયપથ પર આગળ વધે છે. 'પ્રિય-અપ્રિય'ના દ્વંદ્વથી પર રહીને, કેવળ 'કર્તવ્ય'ને જ પ્રાધાન્ય આપનાર પ્રશાસક જ સંસ્થાને નવું જીવન આપે છે. અંતે, સંસ્થાની સફળતા તેના કાર્યકર્તાઓના ત્યાગ, નિયમો પ્રત્યેની તેમની નિષ્ઠા અને નેતૃત્વની દૂરંદેશી પર ટકેલી હોય છે. આ જ ગતિશીલતા સંસ્થાને માત્ર જીવંત જ નથી રાખતી, પણ તેને યુગો સુધી પ્રસ્તુત રાખે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 20
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
ડો. ગુણવંત શાહના ચિંતનનો વ્યાપ આકાશ જેવો વિશાળ અને સાગર જેવો ઊંડો છે. ‘વિચારોના વૃંદાવનમાં’ કૉલમ દ્વારા તેમણે વર્ષોથી ગુજરાતી વાચકોના માનસને સંસ્કારિત કરવાનું કાર્ય કર્યું છે. આજે ઉદ્ધૃત થયેલી પંક્તિઓ માત્ર શબ્દો નથી પણ જીવન જીવવાની એક આખી ફિલોસોફી છે. આ પંક્તિઓનો રસાસ્વાદન આલેખ અને તેના ગૂઢાર્થોને વિગતવાર અહીં રજૂ કર્યા છે.
જગતનો નિયમ છે કે જે ઊગે છે તે આથમે છે. સૂર્ય દરરોજ સવારે પૂર્વ દિશામાં પ્રગટ થઈને પૃથ્વી પરના અંધકારનો નાશ કરે છે. આ એક ખગોળીય ઘટના છે, જે અનાદિકાળથી ચાલી આવે છે. પરંતુ ડો. ગુણવંત શાહ અહીં ભૌતિક સૂર્યના ઉદયની સાથે માનવના ‘આંતરિક સૂર્ય’ના ઉદયની વાત કરે છે. તેઓ કહે છે કે સૂર્ય ઊગે તેની સાથે જીવન તો ઊગે જ છે—પશુ, પંખી, વનસ્પતિ અને મનુષ્ય, સૌ પોતપોતાની દિનચર્યામાં પરોવાઈ જાય છે. પણ શું આપણે ખરેખર ‘ઊગ્યા’ છીએ? જીવવું અને ઊગવું એ બંને વચ્ચે બહુ મોટો તફાવત છે. જીવવું એ જૈવિક મજબૂરી હોઈ શકે, પણ ઊગવું એ આધ્યાત્મિક જાગૃતિ છે.
લેખકનો મૂળભૂત ભાર ‘સમજણ’ પર છે. જો સૂર્યના કિરણોની સાથે આપણા મનમાં સમજણના કિરણો ન ફૂટે, તો એ સવાર માત્ર કેલેન્ડરની એક તારીખ બદલાવવા સિવાય બીજું કંઈ નથી. સમજણ એટલે શું? સમજણ એટલે પોતાની જાતને ઓળખવી, બીજાના દુઃખને પોતાનું ગણવું, પ્રકૃતિ સાથે તાદાત્મ્ય સાધવું અને અહંકારના આવરણોને તોડવા. જ્યારે માણસમાં સમજણ ઊગે છે, ત્યારે તે ભીડનો હિસ્સો મટીને એક ‘વ્યક્તિત્વ’ બને છે. તે સમયે તેનો ઉદય સૂર્ય કરતાં પણ વધુ તેજસ્વી હોય છે, કારણ કે સૂર્ય તો માત્ર બહારનો અંધકાર હણે છે, જ્યારે સમજણ અંદરના અંધકારને ઉલેચે છે.
આગળ વધતા લેખક ‘સુગંધપૂર્વક જીવવાની’ વાત કરે છે. આ એક અદભૂત રૂપક છે. ફૂલ ક્યારેય બૂમો પાડીને પોતાની હાજરીની નોંધ નથી કરાવતું, તેની સુગંધ જ તેની સાક્ષી પૂરે છે. માણસનું જીવન પણ આવું જ સુગંધિત હોવું જોઈએ. આ સુગંધ એટલે શું? આ સુગંધ એટલે આપણા સદ્કાર્યો, આપણી બોલીમાં રહેલી મધુરતા, આપણી આંખોમાં રહેલી કરુણા અને આપણા હૃદયમાં રહેલી પ્રામાણિકતા. ડો. શાહ કહે છે કે પથારીમાં પોઢી જતાં પહેલાં આપણને અહેસાસ થવો જોઈએ કે આજે હું સુગંધપૂર્વક જીવ્યો છું. જો આખો દિવસ આપણે ઈર્ષ્યા, નિંદા, ક્રોધ કે લોભમાં પસાર કર્યો હોય, તો રાત્રે આત્મામાં દુર્ગંધ મારે છે. જે દિવસે આપણે કોઈ નિર્દોષના ચહેરા પર સ્મિત લાવ્યા હોઈએ અથવા કોઈના આંસુ લૂછ્યા હોય, ત્યારે જ સાચો અહેસાસ થાય છે કે આજનો દિવસ સુગંધિત રહ્યો.
આ આધુનિક દોડધામમાં માણસ પાસે બધું જ છે, પણ પોતાની સાથે વાત કરવાનો સમય નથી. લેખક અહીં ‘દિનચર્યાના ઓડિટ’ની અનિવાર્યતા સમજાવે છે. આપણે આર્થિક વ્યવહારોમાં એક-એક પૈસાનો હિસાબ રાખીએ છીએ, ટેક્સ ઓડિટ કરાવીએ છીએ, પણ જીવનનું શું? પથારીમાં પડ્યા પછીની એ પાંચ મિનિટ એ આખા દિવસનો અરીસો છે. એ પાંચ મિનિટમાં આપણે આપણી જાત સાથે સંવાદ કરવાનો છે. આજે મેં કેટલું મેળવ્યું અને કેટલું ગુમાવ્યું? અહીં ગુમાવવાનો અર્થ પૈસા નથી, પણ મારો સ્વભાવ છે. જો મેં આજે કોઈનું દિલ દુભાવ્યું હોય, તો એ મારું ઓડિટ છે. જો મેં આજે કંઈક નવું શીખ્યું હોય, તો એ મારો નફો છે. ડો. શાહ માને છે કે જે માણસ દરરોજ રાત્રે પોતાની ભૂલોનો સ્વીકાર કરે છે, તેને ઈશ્વર પાસે માફી માંગવા ક્યાંય જવું પડતું નથી. આ ઓડિટ જ માણસને પશુતામાંથી મનુષ્યતા તરફ લઈ જાય છે.
જીવનનો અંતિમ પડાવ એટલે ‘આથમવું’. માણસ મૃત્યુથી ડરે છે કારણ કે તેને લાગે છે કે બધું છૂટી જશે. પણ જે માણસ રોજ સવારે સમજણ સાથે ઊગ્યો હોય અને જેણે આખો દિવસ સુગંધ ફેલાવી હોય, તેને આથમવાનો ડર નથી હોતો. લેખક કહે છે કે માણસે એવી રીતે ઊગવું જોઈએ કે જેથી પૂરા ‘પરિતોષ’ સાથે આથમી શકાય. પરિતોષ એટલે કે અફસોસનો અભાવ. જ્યારે જીવનની સંધ્યા ખીલે ત્યારે મનમાં એવો સંતોષ હોવો જોઈએ કે મેં આ સફર બહુ સુંદર રીતે ખેડી છે. જેમ સૂર્યાસ્ત વખતે આકાશમાં સુંદર રંગોની છોળો ઉડે છે, તેમ માણસના જીવનના અંત સમયે તેના સત્કર્મોની લાલીમા ચારેબાજુ પ્રસરેલી હોવી જોઈએ.
ડો. ગુણવંત શાહના આ વિચારોમાં એક મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય પણ છુપાયેલું છે. આજનો માણસ ડિપ્રેશન અને તણાવનો શિકાર છે કારણ કે તેની પાસે જીવનનું કોઈ ગણિત નથી. તે ઊગે છે જરૂર, પણ તેની પાસે દિશા નથી. તે જીવે છે જરૂર, પણ તેની પાસે ઉદ્દેશ્ય નથી. જો આપણે રોજ રાત્રે દિનચર્યાનું ઓડિટ કરતા થઈ જઈએ, તો આપણને ખબર પડશે કે આપણી ચિંતાઓ કેટલી ખોટી છે. આપણે જેની પાછળ દોડી રહ્યા છીએ એ વસ્તુઓ અંતે તો રાખ જ થવાની છે. સાચી પુંજી તો એ સંતોષ છે જે આપણને રાત્રે મીઠી ઊંઘ આપે છે.
આ રસાસ્વાદન કરતા એક વાત ચોક્કસ સમજાય છે કે જીવન એ કોઈ ઘટના નથી, પણ એક પ્રક્રિયા છે. રોજ સવારે આપણને એક નવો જન્મ મળે છે અને રોજ રાત્રે એક નાનું મૃત્યુ. આ જન્મ અને મૃત્યુ વચ્ચેના સમયગાળાને કેવી રીતે સજાવવો એ આપણા હાથમાં છે. ડો. શાહના શબ્દોમાં કહીએ તો, આપણે માત્ર ‘ટકી’ રહેવા માટે નથી જન્મ્યા, પણ ‘વિકસવા’ માટે જન્મ્યા છીએ. વૃક્ષ જેમ ઉપરની તરફ ઊગે છે અને સાથે સાથે છાંયો પણ આપે છે, તેમ માણસે પણ ઊર્ધ્વગતિ કરવાની છે અને સમાજને પોતાની શીતળતા આપવાની છે.
તત્ત્વચિંતક ડો. ગુણવંત શાહનું આ ચિંતન ગુજરાતી સાહિત્યની એક અમૂલ્ય વિરાસત છે. ‘વિચારોના વૃંદાવનમાં’ માત્ર કૉલમ નથી, પણ જીવન જીવવાની પાઠશાળા છે. તેમના મતે સમજણ વગરનું જીવન એ નકામું છે અને સુગંધ વગરનું અસ્તિત્વ એ ભાર સમાન છે. જો આપણે સવારે સૂર્ય સાથે ઊગતા શીખી જઈએ અને રાત્રે ઓડિટ કરીને સંતોષ સાથે આથમતા શીખી જઈએ, તો આ પૃથ્વી પર જ સ્વર્ગનું નિર્માણ થઈ શકે છે.
આમ, ડો. ગુણવંત શાહના આ વિચારો આપણને સતત જાગૃત રહેવાનો સંદેશ આપે છે. તેઓ આપણને શીખવે છે કે જીવનની સાર્થકતા લાંબુ જીવવામાં નથી, પણ 'ઊંડાણપૂર્વક' જીવવામાં છે. સમજણ, સુગંધ, ઓડિટ અને પરિતોષ—આ ચાર સ્તંભો પર ટકેલું જીવન જ સાચું જીવન છે. આપણે આશા રાખીએ કે આ વિચારબીજ આપણા હૃદયમાં રોપાય અને આપણે પણ એક દિવસ પૂરા પરિતોષ સાથે આથમી શકીએ તેવા 'ઉગેલા' માણસ બનીએ.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 19
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
સંસ્થા અને કાર્યકર્તા વચ્ચેનો સંબંધ એ માત્ર વહીવટી માળખું નથી, પરંતુ એક જીવંત સાંસ્કૃતિક અને નૈતિક સેતુ છે. જ્યારે કોઈ ઉમદા ધ્યેય માટે વ્યક્તિઓનો સમૂહ એકત્રિત થાય છે, ત્યારે તે સમૂહને 'સંસ્થા'નું સ્વરૂપ આપવા માટે મર્યાદાઓનું એક પ્રગાઢ અને અતૂટ આવરણ હોવું અનિવાર્ય છે. આ મર્યાદાઓ કાર્યકર્તાની ગરિમા અને સંસ્થાની પવિત્રતા બંનેનું જતન કરે છે. સંસ્થાના નીતિ-નિયમો એ કોઈ લોખંડી સાંકળો નથી કે જે વ્યક્તિની સર્જનાત્મકતાને રુંધે, પરંતુ તે એક વહેતી નદીના કિનારા જેવા છે જે પાણીને ફેલાઈ જતું અટકાવી તેને ગતિ અને દિશા આપે છે. જ્યારે કાર્યકર્તાઓ આ નીતિ-નિયમોથી પ્રભાવિત થઈને તેને આંતરિક શિસ્ત તરીકે સ્વીકારે છે, ત્યારે સંસ્થાનું માળખું વજ્ર જેવું મજબૂત બને છે. અનુશાસન એ સંસ્થાનો પ્રાણ છે; જે રીતે શિસ્તબદ્ધ સૈન્ય જ વિજય મેળવી શકે છે, તેવી જ રીતે શિસ્તબદ્ધ કાર્યકર્તાઓ ધરાવતી સંસ્થા જ દીર્ઘાયુષી બની શકે છે. સમયના વહેણમાં ઘણી સંસ્થાઓ ઉભી થાય છે અને વિલાઈ જાય છે, પણ જે સંસ્થાના પાયામાં સિદ્ધાંતોનું ચુસ્ત પાલન હોય છે, તે પેઢીઓ સુધી અડીખમ રહે છે.
જનમાનસમાં સંસ્થાની છબી તેના ભવ્ય મકાનોથી નહીં, પણ તેના કાર્યકર્તાઓના વ્યવહાર અને સંસ્થાની કાર્યપદ્ધતિથી અંકિત થાય છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા પોતાના આદર્શો પર મક્કમ રહે છે, ત્યારે સમાજમાં તેના પ્રત્યે એક વિશેષ આદર અને પ્રભાવ ઊભો થાય છે. આ પ્રભાવ જ સંસ્થાની સાચી મૂડી છે. કોઈપણ મોટા લક્ષ્ય તરફ આગળ વધવા માટે માત્ર ઉત્સાહ પૂરતો નથી, પણ એક સુદ્રઢ વ્યવસ્થા અને તંત્રની આવશ્યકતા રહે છે. વ્યવસ્થા વિનાનો ઉત્સાહ ઘણીવાર અરાજકતામાં પરિણમે છે. આથી જ, નિયમોનું પાલન એ માત્ર વહીવટી પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ સંસ્થાના ધ્યેય સુધી પહોંચવાની સીડી છે. જોકે, આદર્શવાદની સાથે વ્યવહારિક પડકારો પણ જોડાયેલા હોય છે. માનવ સ્વભાવની નબળાઈઓને કારણે દરેક સંસ્થામાં એક એવો વર્ગ ઉભો થાય છે જે પોતાના નિજી સ્વાર્થ, અહંકાર કે સત્તાની લાલસા માટે સ્થાપિત નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવાના છીંડા શોધતો હોય છે. આ વર્ગ સંસ્થાની છબી ખરડવા માટે અને તેની એકતા તોડવા માટે કારણભૂત બને છે.
આવા વિષમ સંજોગોમાં સંસ્થાની અંદર જ એક આંતરિક સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. એક તરફ એવા નિષ્ઠાવાન કાર્યકર્તાઓનો સમુદાય હોય છે જે કુનેહપૂર્વક અને હૃદયની પ્રતિબદ્ધતા સાથે નિયમોનું અનુપાલન કરે છે, અને બીજી તરફ નિયમોને નેવે મૂકનારો વર્ગ હોય છે. આ બંને વચ્ચેનો સંઘર્ષ અવિરત ચાલતો રહે છે, જે ઘણીવાર સંસ્થાના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક પણ નીવડી શકે છે. અહીં જ અનુભવી પ્રશાસકની કસોટી થાય છે. એક કુશળ પ્રશાસક એ છે જે માત્ર કાગળ પરના નિયમો નથી વાંચતો, પણ સંસ્થાના આત્માને ઓળખે છે. પ્રશાસકે જ્યારે નિર્ણય લેવાના હોય છે, ત્યારે તેના વ્યક્તિગત સંબંધો કે લાગણીઓ આડે આવવી જોઈએ નહીં. તેના નિર્ણયો સંસ્થાના વ્યાપક હિતમાં હોવા જોઈએ. ઘણીવાર શિસ્ત જાળવવા માટે લીધેલા નિર્ણયો કઠોર અને 'અપ્રિય' હોઈ શકે છે. કોઈ જૂના કે પ્રભાવશાળી કાર્યકર્તા સામે જ્યારે પગલાં લેવા પડે, ત્યારે પ્રશાસકની તટસ્થતાની ખરી પરીક્ષા થાય છે. પણ જો તે લોકપ્રિયતાના મોહમાં આવીને બાંધછોડ કરે, તો તે સંસ્થાના પતનનો પાયો નાખે છે.
સંસ્થા એ એક વિશાળ વટવૃક્ષ સમાન છે, જેની નીચે અનેક પક્ષીઓ આશ્રય લે છે. જો વૃક્ષના મૂળિયાં એટલે કે તેના નીતિ-નિયમો અને સંસ્કારો નબળા પડે, તો આખું વૃક્ષ ધરાશાયી થઈ જાય છે. કાર્યકર્તાએ એ સમજવું જોઈએ કે તે સંસ્થાથી મોટો નથી, અને પ્રશાસકે એ સમજવું જોઈએ કે સંસ્થા તેના અંગત લાભ માટે નથી. જ્યારે દરેક વ્યક્તિ પોતાની મર્યાદા સમજીને, અહંકારનો ત્યાગ કરીને સંસ્થાના રથને ખેંચે છે, ત્યારે જ તે રથ વિજયપથ પર આગળ વધે છે. 'પ્રિય-અપ્રિય'ના દ્વંદ્વથી પર રહીને, કેવળ 'કર્તવ્ય'ને જ પ્રાધાન્ય આપનાર પ્રશાસક જ સંસ્થાને નવું જીવન આપે છે. અંતે, સંસ્થાની સફળતા તેના કાર્યકર્તાઓના ત્યાગ, નિયમો પ્રત્યેની તેમની નિષ્ઠા અને નેતૃત્વની દૂરંદેશી પર ટકેલી હોય છે. આ જ ગતિશીલતા સંસ્થાને માત્ર જીવંત જ નથી રાખતી, પણ તેને યુગો સુધી પ્રસ્તુત રાખે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 18
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“એ સત્ય છે કે સુખની તાસીર મુલાયમ, નાજુક હોય છે અને ગમે ત્યારે રિસાઈ જાય. વળી તે ક્યાંય ઘરોબો સ્થાપી શકતું નથી. સ્વભાવે અતિચંચળ હોય છે. દુઃખ એનાથી વિપરીત - ગમે ત્યાં, મરજી મુજબ આવજા કરતું રહે…”
માનવ જીવનના રંગમંચ પર સુખ અને દુઃખ એવા બે પાત્રો છે જે સતત પોતાની ભૂમિકા ભજવતા રહે છે, પરંતુ બંનેની પ્રકૃતિમાં આસમાન-જમીનનો તફાવત છે. સુખની તાસીર મુલાયમ અને નાજુક હોય છે, એમ કહેવાનો અર્થ -સંકેત એ તરફ છે કે સુખ એ કાચના વાસણ જેવું છે. તેને સાચવતા ઘણો સમય લાગે છે, પણ તેને તોડવા માટે એક નાનકડી ઠેસ પણ પૂરતી છે. આપણે જેને સુખ માનીએ છીએ—પછી તે સંપત્તિ હોય, સંબંધ હોય કે સફળતા—તે બધું જ બાહ્ય પરિબળો પર આધારિત હોય છે. અને જે પરતંત્ર છે, તે ક્યારેય સ્થિર હોઈ શકતું નથી. સુખની આ ચંચળતા જ એનો સૌથી મોટો ગુણ અને સૌથી મોટો દોષ છે. તે હરણના બચ્ચા જેવું છે, જે પકડવા જઈએ તો દૂર ભાગી જાય છે. તે ક્યાંય ઘરોબો સ્થાપી શકતું નથી, એનો અર્થ એ કે તે કોઈ એક વ્યક્તિ કે કોઈ એક સ્થાને કાયમ માટે રોકાઈ જતું નથી. આજે જે રાજા છે તેના આંગણે સુખની હેલી છે, તો આવતીકાલે તે જ સુખ કોઈ ગરીબના આંગણે જઈને બેસી શકે છે. સુખની આ અનિશ્ચિતતા જ માનવીને સતત દોડતો રાખે છે. જો સુખ સ્થાયી હોત, તો કદાચ પૃથ્વી પર પુરુષાર્થ જેવો કોઈ શબ્દ જ ન હોત.
આ અતિચંચળ સુખ જ્યારે રિસાઈ જાય છે, ત્યારે તે સ્થાને દુઃખનું આગમન અત્યંત સહજતાથી થાય છે. દુઃખની વ્યાખ્યા સુખથી તદ્દન અલગ છે. દુઃખ એ અંધકાર જેવું છે; તેને લાવવા માટે મહેનત નથી કરવી પડતી, બસ પ્રકાશની ગેરહાજરી જ તેને નોતરે છે. દુઃખ માટે કોઈ દ્વારપાળ હોતા નથી કે તેને રોકવા માટે કોઈ કિલ્લાબંધી કામ લાગતી નથી. તે "મરજી મુજબ આવજા કરે છે" કારણ કે તે જીવનના અસ્તિત્વનો પાયો છે. જન્મ લેવો એ પણ એક રીતે પીડા છે અને મૃત્યુ એ પણ અંતિમ વેદના છે. આ બંને અંતિમોની વચ્ચે જે કંઈ પસાર થાય છે તેમાં દુઃખની હાજરી અનિવાર્ય છે. સુખમાં માણસ બહારની દુનિયામાં ખોવાયેલો રહે છે, ઉત્સવોમાં રાચે છે, પણ દુઃખ તેને પોતાની ભીતર ડોકિયું કરવા મજબૂર કરે છે. દુઃખ એ આત્માનો ઘડવૈયો છે. જેમ સોનું અગ્નિમાં તપીને જ કુંદન બને છે, તેમ માણસ દુઃખના તાપમાં તપીને જ સજ્જન અને સમજુ બને છે.
વિચારવા જેવી બાબત એ છે કે સુખ કેમ નાજુક છે અને દુઃખ કેમ કઠોર? કદાચ એટલા માટે કે સુખ આપણને આરામપ્રિય બનાવે છે, જ્યારે દુઃખ આપણને જાગ્રત રાખે છે. જે "ઘરોબો નથી સ્થાપી શકતું" તે સુખ આપણને શીખવે છે કે સમયની કિંમત કરો. અને જે "ગમે ત્યાં આવજા કરી શકે છે" તે દુઃખ આપણને શીખવે છે કે નિર્લેપતા અને સમભાવ કેળવો. દુઃખની વ્યાપકતા જ આપણને અન્યોની પીડા સમજતા શીખવે છે. જેણે પોતે ક્યારેય દુઃખ જોયું નથી, તે બીજાના આંસુ લૂછવાની શક્તિ ધરાવી શકતો નથી. આમ, સુખ એ સ્મિત આપનારું ક્ષણિક વરદાન છે, તો દુઃખ એ જીવનને સમજાવનારું શાશ્વત શિક્ષણ છે.
સુખની ચંચળતાને કારણે જ દુનિયામાં કોઈ પણ વ્યક્તિ સંપૂર્ણ તૃપ્ત નથી. ગમે તેટલી સાધન-સાહ્યબી હોય, પણ સુખનો પેલો 'રિસાઈ જવાનો' સ્વભાવ હંમેશા ચિંતા કરાવતો રહે છે. બીજી તરફ, દુઃખની અબાધિત ગતિને કારણે મનુષ્યમાં નમ્રતા જળવાઈ રહે છે. આ બંને પરસ્પર પૂરક છે. સુખ વગર દુઃખની ઓળખ નથી અને દુઃખ વગર સુખની કિંમત નથી. જો રાત ન હોય તો સૂરજની કિંમત કોણ સમજે? જો કડવી દવા ન હોય તો સાજા થવાનો આનંદ ક્યાંથી મળે?
અંતે, આ મર્મસ્પર્શી પંક્તિઓ આપણને એ સનાતન સત્ય તરફ દોરી જાય છે કે સુખ અને દુઃખ એ મનની અવસ્થાઓ માત્ર છે. જે સુખને નાજુક માનીને તેને મુઠ્ઠીમાં પકડવાની કોશિશ નથી કરતો, અને જે દુઃખને કુદરતનો ક્રમ માનીને તેનો અનાદર નથી કરતો, તે જ સાચો યોગી છે. સુખની તાસીર ભલે મુલાયમ હોય અને દુઃખ ભલે ગમે ત્યાં વિહરતું હોય, પણ જો આપણું મન મક્કમ અને સ્થિર હોય, તો આ બંનેની આવન-જાવન આપણને વિચલિત કરી શકતી નથી. જીવનની સાર્થકતા સુખને પકડી રાખવામાં નથી, પણ દુઃખમાં પણ હસતા રહીને બીજાના દુઃખ દૂર કરવામાં રહેલી છે. આ રીતે, સુખની ક્ષણભંગુરતા અને દુઃખની અવિરત ગતિ—બંને માનવ અસ્તિત્વને પરિપૂર્ણતા તરફ લઈ જતા બે પાસાં છે.
અસ્તુ !
શ્રદ્ધાંજલિ … સંદેશ !
શ્રી કાંતિભાઈ પટેલના નિધન પર ભાવપૂર્ણ શ્રદ્ધાંજલિ:
એક સમર્પિત કર્મયોગીની વિદાય
"સેવા એ જ સાધના" ના મંત્રને જીવનારા, ગુજરાત થિયોસોફિકલ ફેડરેશન (GTF) ના આદરણીય ટ્રસ્ટી અને અનન્ય સેવાભાવી વ્યક્તિત્વ શ્રી કાંતિભાઈ પટેલના નિધનના સમાચાર જાણી અત્યંત આઘાત અને દુઃખની લાગણી અનુભવી રહ્યો છું. આજે રાત્રે ૧૨.૧૦ કલાકે તેમણે અનંતની વાટ પકડી છે, જે થિયોસોફિકલ સોસાયટી અને સમગ્ર સમાજ માટે એક ન પુરાય તેવી ખોટ છે.
એક નિષ્ઠાવાન સફર
સુરતની સનાતન લોજથી પોતાની આધ્યાત્મિક સફર શરૂ કરનાર કાંતિભાઈએ જીવનભર થિયોસોફીના સિદ્ધાંતોને આત્મસાત કર્યા હતા. એક સક્રિય કાર્યકરથી લઈને GTF ના ઉપપ્રમુખ અને ત્યારબાદ ટ્રસ્ટી તરીકેની તેમની સેવાઓ અતુલ્ય છે. તેમની નિષ્ઠા માત્ર હોદ્દા પૂરતી સીમિત નહોતી, પરંતુ તે તેમના લોહીમાં વણાયેલી હતી.
• સેવા અને સમર્પણ: તેઓ માત્ર એક સદસ્ય નહીં, પણ એક માર્ગદર્શક હતા. 'ES student' તરીકેની તેમની ગહનતા અને એક 'મેસન' તરીકેની તેમની શિસ્ત હંમેશા ઉડીને આંખે વળગતી.
• ઉદાર વ્યક્તિત્વ: તેઓ એક માયાળુ હૃદયના દાતા અને સાચા અર્થમાં હિતેચ્છુ હતા. અદ્યાર (Adyar) અને ઇન્ડિયન સેક્શનના પ્રમુખશ્રીઓ સાથેના તેમના નિકટના સંબંધો તેમની કાર્યશક્તિ અને સૌમ્ય સ્વભાવની સાક્ષી પૂરે છે.
સંવેદના અને પ્રાર્થના
કાંતિભાઈની વિદાયથી ગુજરાતના તમામ થિયોસોફિસ્ટોએ એક વડીલ અને પ્રેરણાસ્ત્રોત ગુમાવ્યા છે. તેમની ભક્તિમય સેવાઓ આપણને હંમેશા કર્તવ્યપાલનની પ્રેરણા આપતી રહેશે.
હું પરમકૃપાળુ પરમાત્માને પ્રાર્થના કરું છું કે દિવંગત પુણ્યશાળી આત્માને શાંતિ અર્પે અને તેમની આ 'શાશ્વત યાત્રા' મંગલમય બને. સાથે જ, આ મુશ્કેલ સમયમાં તેમના પરિવારજનોને આ અસહ્ય આઘાત સહન કરવાની શક્તિ આપે તેવી કરુણ પ્રાર્થના.
ૐ શાંતિ... શાંતિ... શાંતિ...
મારી ભાવયાત્રા 17
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
દરેક મનુષ્યના હૃદયના ઊંડાણમાં એક એવો આદર્શ છુપાયેલો હોય છે જે તેને સામાન્યતાથી ભિન્ન પાડે છે. આ આદર્શ સોહામણો હોય છે કારણ કે તેમાં દોષોને કોઈ સ્થાન નથી હોતું. તે એક એવું પૂર્ણ સ્વરૂપ છે જેને પામવાની મહેચ્છામાં માણસ પોતાની આખી જિંદગી ખર્ચી નાખે છે. આ આદર્શ ક્યારેક સત્યના રૂપે, ક્યારેક અહિંસાના રૂપે, તો ક્યારેક નિઃસ્વાર્થ સેવા કે રાષ્ટ્રભક્તિના રૂપે પ્રગટ થાય છે. પરંતુ, વિચારધારાના આ આકાશી વિહારની સાથે એક કઠોર સત્ય જોડાયેલું છે: માણસે જીવન તો 'યથાર્થ' એટલે કે વાસ્તવિકતાના ધરાતલ પર જ જીવવું પડે છે. આપણે ભલે ગમે તેટલા ઊંચા વિચારો ધરાવતા હોઈએ, પણ આપણું અસ્તિત્વ આ ભૌતિક જગતની મર્યાદાઓ, જવાબદારીઓ અને સંઘર્ષો વચ્ચે ટકેલું છે.
વિચાર વિસ્તારની ઊંડાઈમાં જઈએ તો સમજાય છે કે આદર્શ એ ધ્યેય છે અને યથાર્થ એ સાધન છે. જો આદર્શને માત્ર મનના મંજુષામાં સાચવી રાખવામાં આવે, તો તે માત્ર એક સુંદર સપનું બનીને રહી જાય છે. આદર્શને જો જીવનમાં સાકાર કરવો હોય, તો તેને યથાર્થની કઠોર ભૂમિ પર ઉતારવો જ પડે. આ પ્રક્રિયા 'અવતરણ' જેવી છે. જેમ ગંગા સ્વર્ગમાંથી ઉતરીને પૃથ્વી પર ભગીરથ પ્રયત્નો દ્વારા આવી, ત્યારે જ તે તારક બની શકી; તેમ ઊંચા વિચારો જ્યારે વ્યવહારિક જીવનની કસોટીમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે જ તે મૂલ્યવાન બને છે. આદર્શ અને યથાર્થ એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ એકબીજાના પૂરક છે. તે બંને રેલવેના બે પાટાની જેમ સમાંતર ગતિ કરે છે. જો તમે માત્ર આદર્શની પાછળ આંધળી દોટ મૂકો અને વાસ્તવિકતાને નજરોઅંદાજ કરો, તો જીવનમાં નિષ્ફળતા અને હતાશા સાંપડે છે. બીજી તરફ, જો તમે માત્ર વાસ્તવિકતા કે ભૌતિકવાદમાં જ ડૂબેલા રહો અને આદર્શોને તિલાંજલિ આપી દો, તો જીવન અર્થહીન અને પશુવત બની જાય છે.
માણસ માટે સૌથી મોટો પડકાર આ બંને વચ્ચે 'સમત્વ' એટલે કે સંતુલન જાળવવાનો છે. આ સંતુલન જાળવવા માટે જે અનિવાર્ય તત્વ છે, તે છે 'શાણપણ' અથવા 'વિઝ્ડમ'. શાણપણ એટલે એ સમજવાની શક્તિ કે મારો આદર્શ શ્રેષ્ઠ છે, પણ મારો માર્ગ કાંટાળો છે. તે આપણને શીખવે છે કે કેવી રીતે પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં પણ પોતાના સિદ્ધાંતોને જીવંત રાખવા.
ઘણીવાર યથાર્થ એટલો ક્રૂર હોય છે કે તે આપણા આદર્શોને તોડી નાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ શાણો માણસ તે કઠોરતાને સ્વીકારીને પણ પોતાના આંતરિક પ્રકાશને ઓલવાવા દેતો નથી. તે જાણે છે કે કાદવમાં કમળ ખીલે છે, એટલે કાદવનો ત્યાગ કરવાને બદલે તેમાં રહીને જ સુગંધ ફેલાવવી એ જ સાચું જીવતર છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ કળામાં નિપુણ બને છે, ત્યારે જ 'પૂર્ણપુરુષ'ની સંભાવના જાગે છે. પૂર્ણપુરુષ એટલે એવો માનવી જેણે પોતાના આદર્શોને વ્યવહારિકતાના બીબામાં ઢાળી દીધા છે. મહાત્મા ગાંધી કે નેલ્સન મંડેલા જેવા મહાપુરુષો આ જ શ્રેણીમાં આવી શકે છે. તેમણે આઝાદી અને સમાનતાના આદર્શો સેવ્યા હતા, પણ તે માટે તેમણે જેલવાસ, ભૂખમરો અને અપમાન જેવી કઠોર વાસ્તવિકતાઓનો સ્વીકાર કર્યો હતો. તેમણે આદર્શના નામે પલાયનવાદ નહોતો અપનાવ્યો, પણ યથાર્થ સામે લડીને આદર્શને પ્રત્યક્ષ કરી બતાવ્યો હતો.
આમ, મનુષ્યના જીવનની સાર્થકતા એમાં જ છે કે તે પોતાના સપનાઓને ધરતી પરના પગલાં સાથે જોડી શકે. આદર્શ એ હોકાયંત્ર છે જે દિશા બતાવે છે, અને યથાર્થ એ પગરખાં છે જે મુસાફરીમાં રક્ષણ આપે છે. આ બંનેનો સમન્વય એ જ શાણપણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. જીવનના આ સંગમ પર જ ઊભા રહીને મનુષ્ય પોતાની શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરી શકે છે અને સાચું આત્મગૌરવ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. જે વ્યક્તિ આ બંને કિનારાઓને બાંધી શકે છે, તે જ સંસારના સાગરમાં સફળતાપૂર્વક તરી જાય છે.
‘યદ્યપિ શુદ્ધં લોકવિરુદ્ધં નાકરણીયં નાચરણીયમ્ ।’
ભાવાર્થ:
ભલે કોઈ વિચાર કે આદર્શ અત્યંત 'શુદ્ધ' (ઉમદા કે પવિત્ર) હોય, પરંતુ જો તે 'લોકવિરુદ્ધ' એટલે કે વ્યવહારિક જગતના યથાર્થ સાથે સુસંગત ન હોય અથવા લોકકલ્યાણમાં બાધક બનતો હોય, તો તેને આચરણમાં મૂકવો જોઈએ નહીં.
આદર્શની મર્યાદા: ઘણીવાર આપણે ગૂંચવાયેલા હોઈએ છીએ કે મારો આદર્શ તો સાચો છે, તો દુનિયા કેમ સ્વીકારતી નથી? આ શ્લોક સમજાવે છે કે આદર્શ ગમે તેટલો શુદ્ધ હોય, પણ જો તે સમય, સંજોગ અને લોકોની સ્થિતિ (યથાર્થ) ને ધ્યાનમાં રાખીને અમલમાં ન મુકાય, તો તે નિરર્થક નીવડે છે.
• શાણપણ (Wisdom): અહીં 'શાણપણ' એ જ છે કે આપણે જાણીએ કે કયો આદર્શ ક્યારે અને કેવી રીતે રજૂ કરવો. જે આદર્શ વ્યવહારમાં ઉતારી ન શકાય અથવા જે આચરણમાં લાવતા સમાજમાં વિખવાદ પેદા થાય, તે આદર્શનું 'અવતરણ' યોગ્ય રીતે થયું નથી તેમ કહેવાય.
• યથાર્થ સાથે સુમેળ: સત્ય બોલવું એ આદર્શ છે, પણ કોઈનો જીવ બચાવવા માટે ક્યારેક મૌન રહેવું એ 'યથાર્થ' અને 'શાણપણ' છે. આ જ સમત્વ છે જે માણસને પૂર્ણપુરુષ તરફ દોરી જાય છે.
આદર્શ એ પવિત્ર ગંગા જેવો છે, પણ જો તેને વહેવા માટે કિનારા (યથાર્થ) ન મળે, તો તે પૂર બનીને વિનાશ નોંતરે છે. કિનારા જ નદીને ગતિ અને દિશા આપે છે.
અસ્તુ!
મારી ભાવયાત્રા 16
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“વ્યક્તિની સારપ – પ્રમાણિકતા કે ઉપયોગિતા અધિકાંશ અન્ય લોકોના પ્રતિભાવો, મંતવ્યો પર ઘડાતી રહે છે…” — આ વિચાર આપણા સમયની એક સૂક્ષ્મ પરંતુ અગત્યની માનસિક-સામાજિક સમસ્યાને સ્પર્શે છે. આજના યુગમાં વ્યક્તિનું મૂલ્યાંકન તેના આંતરિક ચેતનાથી ઓછું અને બહારની પ્રતિષ્ઠા, પ્રતિભાવો અને પ્રશંસાથી વધુ થાય છે. સમાજ કોઈને ‘સારો’ કે ‘ખરાબ’, ‘પ્રામાણિક’ કે ‘અપ્રામાણિક’ ઠરાવે છે, અને વ્યક્તિ પણ એ જ દર્પણમાં પોતાને જોવાની આદત પાળી લે છે. પરિણામે, આત્મખોજ અને આત્મપરીક્ષણની પ્રક્રિયા અધૂરી રહી જાય છે.
માનવસ્વભાવ એવો છે કે તેને સ્વીકાર અને પ્રશંસા ગમે છે. બીજાઓ વખાણ કરે, આપણાં કાર્યોને સમર્થન આપે — ત્યારે આપણને લાગે છે કે આપણે યોગ્ય માર્ગ પર છીએ. પરંતુ શું બીજાઓનો અભિપ્રાય જ અંતિમ સત્ય છે? શું સમાજના માપદંડો જ વ્યક્તિની આંતરિક પ્રામાણિકતાનો એકમાત્ર આધાર બની શકે?
ઘણી વખત સમાજ કોઈને તેની બાહ્ય છબી પરથી આંકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ સુંદર ભાષણ આપે, સંસ્કારી વેશ ધારણ કરે, અથવા પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલ હોય, તો તેને તરત જ સારો અને વિશ્વસનીય ગણવામાં આવે છે. બીજી તરફ, જો કોઈ વ્યક્તિની જીવનશૈલીમાં કોઈ બાહ્ય ખામી હોય — જેમ કે મદિરાપાન — તો તેને શંકાની નજરે જોવામાં આવે છે. પરંતુ કથનમાં ઉલ્લેખિત ઉદાહરણ બતાવે છે કે મદિરાપાન કરનાર પણ પ્રામાણિક અને વિશ્વસનીય હોઈ શકે છે. બાહ્ય આચરણ હંમેશા આંતરિક સત્યનું પૂરું પ્રતિબિંબ નથી.
આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વ્યક્તિની સાચી પ્રામાણિકતા તેની અંદરની ચેતના, ઈરાદા અને આત્મબોધ પર આધારિત છે — સમાજના પ્રમાણપત્ર પર નહીં. જો વ્યક્તિ પોતાની પ્રામાણિકતાનું પ્રમાણપત્ર બીજાઓ પાસેથી મેળવવામાં જ સંતોષ માને, તો તે ક્યારેય પોતાના અંતરાત્માની અવાજને સાંભળવા પ્રયત્ન નહીં કરે. આત્મપરીક્ષણ એ એકાંતમાં થતી, મૌન અને નિષ્ઠાપૂર્વકની પ્રક્રિયા છે. તેમાં કોઈ દર્શક નથી, કોઈ પ્રશંસક નથી — માત્ર પોતાનું સ્વ અને પોતાની સાથેનો સંવાદ છે.
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ ભેદ સમજવો જરૂરી છે — સામાજિક ઓળખ અને આંતરિક ઓળખનો. સામાજિક ઓળખ એ છે જે દુનિયા આપણામાં જુએ છે; આંતરિક ઓળખ એ છે જે આપણે પોતામાં અનુભવ કરીએ છીએ. ઘણીવાર આ બન્ને વચ્ચે અંતર હોય છે. કોઈ વ્યક્તિ સમાજમાં અત્યંત આદરણીય હોઈ શકે, પરંતુ પોતાની અંદર અસંતોષ, દ્વંદ્વ કે અપ્રામાણિકતાની લાગણી અનુભવતી હોય શકે છે. બીજી તરફ, કોઈ વ્યક્તિ સામાજિક રીતે ખૂબ પ્રસિદ્ધ ન હોય, પરંતુ આંતરિક રીતે શાંતિપૂર્ણ, નિર્મળ અને સત્યનિષ્ઠ હોઈ શકે છે.
આંતરિક નિર્મળતા દીર્ઘકાળ સુધી અસરકારક રહે છે. યશ, કીર્તિ અને પ્રતિષ્ઠા સમયબદ્ધ છે; તે સંજોગો અને પરિસ્થિતિઓ પર નિર્ભર છે. પરંતુ જો વ્યક્તિનું જીવન આંતરિક રીતે શુદ્ધ, સત્યનિષ્ઠ અને નિર્મળ હોય, તો તેનો પ્રભાવ સૂક્ષ્મ રીતે લાંબા ગાળે પ્રસરતો રહે છે. સમાજની માન્યતાઓ બદલાય છે, લોકોના અભિપ્રાયો પણ બદલાય છે; પરંતુ આંતરિક સત્ય અડગ રહે છે.
આ વિચારને આધ્યાત્મિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવામાં આવે તો ઘણા મહાન વ્યક્તિત્વોએ આત્મબોધને જ સર્વોચ્ચ ગણાવ્યો છે. આત્મજાગૃતિ વિના કોઈપણ બાહ્ય સાધના અધૂરી છે. કોઈ સંસ્થા સાથે જોડાવું, પદ પ્રાપ્ત કરવું, સમાજમાં માન-આદર મેળવવો — આ બધું ઉપયોગી હોઈ શકે, પરંતુ તે અંતિમ લક્ષ્ય નથી. સાચી સફળતા એ છે કે વ્યક્તિ પોતાના અંતરાત્મા સામે નિર્દોષ ઉભી રહી શકે.
અત્યારના ડિજિટલ યુગમાં આ સમસ્યા વધુ સ્પષ્ટ બની છે. સોશિયલ મીડિયા પર ‘લાઇક્સ’, ‘ફોલોઅર્સ’ અને ‘કોમેન્ટ્સ’ વ્યક્તિના મૂલ્યાંકનના માપદંડ બની ગયા છે. લોકો પોતાના જીવનને એવી રીતે રજૂ કરે છે કે સમાજ તેમને સકારાત્મક રીતે જુએ, પરંતુ આ બાહ્ય ચમક ઘણીવાર આંતરિક ખાલીપણાને ઢાંકી રાખે છે. જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની ખુશી અને આત્મસંતોષને બીજાઓના પ્રતિસાદ પર આધારિત બનાવે છે, ત્યારે તે પોતાની અંદરની શક્તિ ગુમાવી દે છે.
આત્મખોજ એટલે શું? આત્મખોજ એટલે પોતાના વિચારો, ભાવનાઓ, ઇરાદાઓ અને પ્રેરણાઓનું નિષ્ઠાપૂર્વક નિરીક્ષણ. “હું શું છું?” “હું શું બનવા માગું છું?” “મારા કાર્યોનો મૂળભૂત હેતુ શું છે?” — આવા પ્રશ્નો પૂછવાની હિંમત જ આત્મબોધની શરૂઆત છે. આ પ્રક્રિયા સરળ નથી, કારણ કે તેમાં પોતાની ખામીઓને સ્વીકારવી પડે છે. પરંતુ આ જ સત્યનો માર્ગ છે.
વ્યક્તિની પ્રામાણિકતા તેની વાણીમાં નહીં, પરંતુ તેની આંતરિક સુસંગતતામાં છે — વિચારો, શબ્દો અને કાર્યો વચ્ચેનો સેતુ. જો આ ત્રણે એકરૂપ હોય, તો વ્યક્તિ સત્યનિષ્ઠ છે, ભલે સમાજ તેને કઈ રીતે જુએ. જો આ ત્રણેમાં ભિન્નતા હોય, તો ભલે સમાજ તેની પ્રશંસા કરે, તે અંદરથી ખાલી રહી શકે છે.
આથી જરૂરી છે કે વ્યક્તિ પોતાને સમય આપે. રોજિંદા જીવનમાં થોડો સમય મૌન માટે, આત્મચિંતન માટે, અને અંતરાત્માની અવાજ સાંભળવા માટે રાખે. બહારની દુનિયા આપણને ઓળખ આપે છે, પરંતુ પોતાની અંદરની દુનિયા આપણને અસ્તિત્વ આપે છે. ઓળખ અને અસ્તિત્વ વચ્ચેનો આ તફાવત સમજવો અત્યંત આવશ્યક છે.
સામાજિક માન્યતાઓ ક્યારેય અંતિમ સત્ય નથી. સમાજ એક જીવંત સજીવ છે; તેની ધારણાઓ સમય સાથે બદલાય છે. જે ક્યારેક સ્વીકાર્ય હતું તે આજે અસ્વીકાર્ય બની શકે છે, અને જે આજે પ્રચલિત છે તે કાલે ભૂલાઈ શકે છે. તેથી પોતાની પ્રામાણિકતાનું માપદંડ સમયબદ્ધ માન્યતાઓ પર ન રાખવો જોઈએ. આંતરિક સત્ય, કરુણા, નિષ્ઠા અને સદભાવ — આ મૂલ્યો સર્વકાલિક છે.
અંતમાં, કહી શકાય કે વ્યક્તિની સાચી સારપ બીજાઓના અભિપ્રાયોથી નહીં, પરંતુ પોતાની આત્મસાક્ષાત્કારથી ઘડે છે. સમાજ આપણને દિશા બતાવી શકે, પ્રતિસાદ આપી શકે, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય પોતાના અંતરાત્મા પર આધારિત હોવો જોઈએ. જો વ્યક્તિ પોતાને સત્યપણે ઓળખે છે, પોતાની ખામીઓને સ્વીકારી સુધારવાનો પ્રયત્ન કરે છે, અને આંતરિક નિર્મળતાને જ મુખ્ય ધ્યેય બનાવે છે, તો તેની પ્રામાણિકતા દીર્ઘકાળ સુધી પ્રભાવક બની રહે છે.
સામાજિક ઓળખ અને આંતરિક ઓળખ વચ્ચે સુસંગતતા સ્થાપિત કરવી એ જ જીવનનો સાર છે. બહાર જે દેખાય છે અને અંદર જે અનુભવે છે, તે બન્ને એકરૂપ બની જાય — ત્યારે વ્યક્તિ સાચી અર્થમાં પ્રામાણિક, વિશ્વસનીય અને સાર્થક બની શકે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 15
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
આધુનિકતા જીવનને ગતિ આપે છે, પરંતુ સંસ્કાર તેને દિશા આપે છે; સંસ્કાર વિના આધુનિકતા, મૂળ વિના વૃક્ષ સમાન છે.”
આ વિચાર માત્ર એક વાક્ય નથી, પરંતુ સમગ્ર જીવનદર્શનનો સાર છે. આજના યુગમાં માનવજાતિ વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી અને વૈશ્વિકરણના ઝડપી પ્રવાહમાં આગળ વધી રહી છે. સ્માર્ટફોન, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, અંતરિક્ષવિજ્ઞાન અને વૈશ્વિક સંચાર—આ બધું આપણાં જીવનને ગતિશીલ બનાવે છે. સમય બચ્યો છે, સુવિધાઓ વધ્યાં છે, અને દુનિયા જાણે એક નાનકડું ગામ બની ગઈ છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું માત્ર ગતિ જ પૂરતી છે? ગતિ તો વાહનને પણ મળે છે, પરંતુ જો દિશા ખોટી હોય તો ગંતવ્ય સુધી પહોંચવું શક્ય નથી.
આધુનિકતા જીવનને ગતિ આપે છે—તેમાં શંકા નથી. પરંતુ ગતિ સાથે જો દિશા ન હોય તો તે ગતિ વિનાશક પણ બની શકે છે. જેમ મૂળ વિના વૃક્ષ લાંબો સમય ઊભું રહી શકતું નથી, તેમ સંસ્કાર વિના આધુનિકતા માનવજાતને સ્થિરતા અને શાંતિ આપી શકતી નથી. સંસ્કાર એ માનવજીવનનું મૂળ છે. તે જીવનમાં સત્ય, કરુણા, સહાનુભૂતિ, શિસ્ત અને જવાબદારી જેવા મૂલ્યો પ્રસ્થાપિત કરે છે.
આજના યુગમાં આપણે વિકાસની વાત કરીએ છીએ, પરંતુ મૂલ્યોના સંકટના પણ સાક્ષી બની રહ્યા છીએ. ભૌતિક પ્રગતિ વધતી જાય છે, પરંતુ માનસિક શાંતિ ઘટતી જાય છે. સંબંધોમાં ઊંડાણ ઘટ્યું છે, સહનશીલતા ઓછી થઈ છે, અને સ્વાર્થની ભાવના વધી રહી છે. આ પરિસ્થિતિ એ દર્શાવે છે કે ગતિ તો છે, પરંતુ દિશા ક્યાંક ધૂંધળી બની રહી છે.
સંસ્કાર માનવને તેની ઓળખ આપે છે. તે માત્ર પરંપરા કે વિધિ-વિધાન સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ જીવન જીવવાની કળા છે. માતા-પિતાથી મળતા સદાચાર, ગુરુજનો પાસેથી મળતી શિસ્ત, અને સમાજમાંથી મળતી સહઅસ્તિત્વની સમજ—આ બધું સંસ્કારના ઘટકો છે. સંસ્કારથી માનવ માત્ર સફળ નહીં, પરંતુ સાર્થક બને છે.
આધુનિક શિક્ષણ આપણને જ્ઞાન આપે છે, પરંતુ સંસ્કાર આપણને જ્ઞાનનો યોગ્ય ઉપયોગ શીખવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વિજ્ઞાનની શોધો માનવજીવનને સરળ બનાવી શકે છે, પરંતુ તે જ શોધો વિનાશનું કારણ પણ બની શકે છે. પરમાણુ શક્તિ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવા માટે પણ ઉપયોગી છે અને વિનાશક હથિયાર તરીકે પણ. અહીં નિર્ણય સંસ્કાર પર નિર્ભર છે.
સંસ્કારનું મૂળ આધ્યાત્મિક સમજમાં છે. આધ્યાત્મિકતા એ કોઈ એક ધાર્મિક પરંપરાનો વિષય નથી; તે આત્મજાગૃતિ અને આંતરિક શુદ્ધિનો માર્ગ છે. જ્યારે માનવ પોતાની અંદરના સ્વરૂપને ઓળખે છે, ત્યારે તે બાહ્ય પ્રલોભનોમાં ફસાતો નથી. આધ્યાત્મિક સમજ માણસને શીખવે છે કે જીવનનો હેતુ માત્ર ભૌતિક સિદ્ધિ નહીં, પરંતુ આંતરિક સમતોલતા અને શાંતિ છે.
આધ્યાત્મિકતા માનવને ‘હું’માંથી ‘અમે’ તરફ લઈ જાય છે. તે અહંકારને ઓગાળે છે અને કરુણાને વિકસાવે છે. જ્યારે વ્યક્તિ સમજે છે કે દરેક જીવમાં એક જ ચૈતન્ય છે, ત્યારે તે અન્ય પ્રત્યે દયા અને સહાનુભૂતિ ધરાવે છે. આ સમજ સંસ્કારને મજબૂત બનાવે છે.
આજના યુગમાં મૂલ્યનિષ્ઠનું જતન કરવું એક પડકાર છે. સ્પર્ધા, ભોગવાદ અને તાત્કાલિક સંતોષની સંસ્કૃતિ વચ્ચે સત્ય અને નૈતિકતા જાળવવી સહેલી બાબત નથી. પરંતુ જો પરિવાર અને શિક્ષણમાં સંસ્કારનું સિંચન થાય, તો આ પડકારનો સામનો કરી શકાય છે. બાળકોને માત્ર કારકિર્દી માટે તૈયાર કરવાને બદલે જીવનમૂલ્યો માટે પણ તૈયાર કરવું જરૂરી છે.
પરિવાર એ સંસ્કારનું પ્રથમ વિદ્યાલય છે. માતા-પિતાની વાણી, વર્તન અને જીવનશૈલી બાળકો માટે જીવંત પાઠ છે. જો ઘરમાં સત્ય, પ્રેમ અને પરસ્પર સન્માનનો માહોલ હોય, તો બાળકમાં તે મૂલ્યો સ્વાભાવિક રીતે વિકસે છે. શાળાઓ અને સમાજ પણ આ પ્રક્રિયામાં સહયોગી બની શકે છે, જો તેઓ માત્ર ગુણાંક નહીં, પરંતુ ગુણોના વિકાસ પર ભાર મૂકે.
આધુનિકતા અને સંસ્કાર પરસ્પર વિરોધી નથી; તેઓ એકબીજાના પૂરક છે. આધુનિકતા સાધન છે અને સંસ્કાર માર્ગદર્શક છે. ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ માનવહિત માટે થાય અને પ્રગતિ માનવતાને ઉન્નત કરે—તે માટે સંસ્કાર જરૂરી છે.
જેમ વૃક્ષને મજબૂત મૂળ અને વિસ્તૃત ડાળીઓ બંનેની જરૂર હોય છે, તેમ જીવનમાં સંસ્કાર અને આધુનિકતા બંનેનું સંતુલન આવશ્યક છે. મૂળ ઊંડા હોય તો વૃક્ષ આંધીઓમાં પણ અડગ રહે છે. તે જ રીતે સંસ્કાર મજબૂત હોય તો જીવનની પરિક્ષાઓમાં માણસ ડગમગતો નથી.
આધ્યાત્મિક સમજ વિના સંસ્કાર માત્ર ઉપદેશ બની રહે છે, પરંતુ આંતરિક અનુભવથી તે જીવનનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. પ્રાર્થના, ધ્યાન, સદ્વિચાર અને સ્વ-ચિંતન જેવી પ્રવૃત્તિઓ મનને શુદ્ધ કરે છે અને મૂલ્યોને જીવંત રાખે છે. જ્યારે મન શુદ્ધ હોય, ત્યારે નિર્ણય પણ શુદ્ધ હોય છે.
આથી, આજના યુગમાં આપણું કર્તવ્ય છે કે આપણે આધુનિકતાની ગતિ સ્વીકારીએ, પરંતુ સંસ્કારની દિશા ભૂલીએ નહીં. પ્રગતિનો માર્ગ ત્યારે જ સુખદ અને સ્થિર બને છે, જ્યારે તે મૂલ્યોના પાયા પર ઊભો હોય.
અંતમાં એટલું કહી શકાય કે આધુનિકતા જીવનને પાંખ આપે છે, પરંતુ સંસ્કાર તેને આકાશમાં ઉડવાની યોગ્ય દિશા આપે છે. ગતિ અને દિશા બંનેનું સંતુલન જ જીવનને સમૃદ્ધ, સ્થિર અને શાંતિમય બનાવે છે. મૂલ્યનિષ્ઠના જતન માટે આધ્યાત્મિક જાગૃતિ એ જ સાચો આધાર છે. જો મૂળ મજબૂત રહેશે, તો વૃક્ષ ફૂલશે-ફાલશે અને છાંયો પણ આપશે.
આજની પેઢી માટે સંદેશ એક જ છે—આધુનિક બનો, પરંતુ સંસ્કારથી વિમુખ ન બનો; કારણ કે સંસ્કાર જ જીવનનું સાચું શણગાર અને સાચો આધાર છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 14
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“હમેંશા પ્રાર્થના કરતા રહો કારણ કે..*
*શક્ય અને અશક્ય ફક્ત આપણાં વિચારોમાં હોય છે.*
*ભગવાન માટે તો કંઈપણ અશક્ય નથી...!!!*
*જિંદગીનો આનંદ પોતાની રીતે જ માણતા શીખો.*
*લોકોની ખુશીના ચક્કરમાં તો..*
*સિંહને પણ સર્કસમાં નાચવું પડે છે.*
*ડર ખોટા વ્યક્તિઓને જ લાગે જે..*
*સત્ય સાથે છે તે નિર્ભય હોઈ છે.*
*શબ્દો તો માત્ર વાક્યની શોભા છે સાહેબ,*
*બાકી સમજવા વાળા તો..*
*કોરુ કાગળ અને મૌન પણ સમજી જાય છે..*
*હે ઈશ્વર હું કયાં એમ કહું છું કે..*
*મને મારા કર્મોનું સારુ ફળ આપી દે,*
વિનંતી મારી બસ એટલીજ છે કે..*
*સારા કર્મ કર્યા કરું એટલું બળ મને આપી દે..!!”
ઉપરોક્ત વાક્યો જીવનના સૂક્ષ્મ પરંતુ ગહન સત્યોને સ્પર્શે છે. પ્રાર્થના, વિશ્વાસ, નિર્ભયતા, આત્મસન્માન, મૌનની ભાષા અને કર્મયોગ—આ બધા જીવનના એવા સ્તંભો છે, જેના આધાર પર વ્યક્તિનો આંતરિક વિકાસ શક્ય બને છે. દરેક પંક્તિમાં માત્ર શબ્દો નથી, પણ એક જીવંત અનુભૂતિ છે; એક એવું ચિંતન છે, જે જીવનને બહારથી નહીં, અંદરથી બદલવાની પ્રેરણા આપે છે.
“હંમેશા પ્રાર્થના કરતા રહો…”—આ વિચાર માત્ર ધાર્મિક ક્રિયા વિશે નથી, પરંતુ જીવનના દૈનિક સંઘર્ષોમાં આત્મબળ જાળવી રાખવાની વાત કરે છે. પ્રાર્થના એ કોઈ ચમત્કારની અપેક્ષા નથી; તે તો પોતાની અંદર રહેલી દૈવી શક્તિ સાથે જોડાવાનો પ્રયાસ છે. જ્યારે આપણે પ્રાર્થના કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે પોતાની મર્યાદાઓ સ્વીકારીએ છીએ અને એક ઊંચી શક્તિ સામે નમન કરીએ છીએ. આ નમ્રતા જ આપણા અંતરમાં શક્તિનો સ્ત્રોત બને છે. “શક્ય અને અશક્ય ફક્ત આપણા વિચારોમાં હોય છે”—આ વાક્ય માનવ મનની અજોડ શક્તિ તરફ સંકેત કરે છે. ઘણીવાર આપણે પરિસ્થિતિઓથી નહીં, પણ પોતાના ભયોથી હારી જઈએ છીએ. મન ‘અશક્ય’નો ભ્રમ ઊભો કરે છે, જ્યારે વિશ્વાસ ‘શક્ય’ના દ્વાર ખોલે છે. ઈશ્વર માટે કંઈપણ અશક્ય નથી—આ વિશ્વાસ માણસને નિરાશાના અંધકારમાંથી આશાના પ્રકાશ તરફ લઈ જાય છે.
“જિંદગીનો આનંદ પોતાની રીતે જ માણતા શીખો.”—આ પંક્તિ આત્મસ્વીકૃતિનો સંદેશ આપે છે. આજના સમયમાં માણસ મોટેભાગે બીજાની અપેક્ષાઓ પ્રમાણે જીવતો હોય છે. સમાજ શું કહે છે, લોકો શું વિચારે છે, કઈ રીતે પ્રસન્ન કરવું—આ ચિંતા માણસને પોતાનાથી દૂર લઈ જાય છે. “લોકોની ખુશીના ચક્કરમાં તો સિંહને પણ સર્કસમાં નાચવું પડે છે”—આ ઉપમા અત્યંત અર્થસભર છે. સિંહ, જે જંગલનો રાજા છે, જ્યારે સર્કસમાં નાચે છે, ત્યારે તેની શક્તિ અને સ્વાભિમાન બંને બાંધી દેવાય છે. એ રીતે માણસ પણ જો સતત બીજાની ખુશી માટે પોતાના સ્વરૂપને બદલતો રહે, તો તેની આંતરિક મુક્તિ ગુમાવી દે છે. જીવનનો સાચો આનંદ ત્યારે જ મળે છે, જ્યારે આપણે પોતાની આંતરિક અવાજને સાંભળીએ અને પોતાના મૂલ્યો અનુસાર જીવવાનું શીખીએ.
“ડર ખોટા વ્યક્તિઓને જ લાગે…”—આ વિચાર સત્યના માર્ગની નિર્ભયતા દર્શાવે છે. સત્ય સાથે ચાલનારો માણસ કદાચ એકલો પડી જાય, પણ તે ભયમુક્ત રહે છે. ભય એ અસત્યનું પરિણામ છે. જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના અંતરાત્માને છેતરતો નથી, ત્યારે તે નિર્ભય બની જાય છે. સત્યનો માર્ગ સરળ નથી, પરંતુ તે મનમાં શાંતિ અને આત્મવિશ્વાસ આપે છે. આ નિર્ભયતા કોઈ બાહ્ય પ્રદર્શન નથી, પરંતુ આંતરિક શાંતિમાંથી જન્મે છે.
“શબ્દો તો માત્ર વાક્યની શોભા છે…”—આ પંક્તિ સંવાદની ઊંચી સમજ આપે છે. ઘણીવાર માણસો શબ્દોની ભીડમાં અર્થ ગુમાવી દે છે. પરંતુ જે સમજવા માંગે છે, તે મૌનમાંથી પણ સંદેશ સાંભળી લે છે. કોરો કાગળ અને મૌન—બન્નેમાં એક વિશેષ શક્તિ છે. મૌન વ્યક્તિને પોતાની અંદર ઊતરવાની તક આપે છે. શબ્દો ક્યારેક ગેરસમજ ઊભી કરે છે, પરંતુ મૌન સ્પષ્ટતા લાવે છે. સાચી સમજ માટે હૃદયની નિષ્ઠા જરૂરી છે; શબ્દો તો માત્ર માધ્યમ છે.
અંતિમ પંક્તિઓમાં કરેલી પ્રાર્થના અત્યંત ઊંચી આધ્યાત્મિક ભાવના દર્શાવે છે—“મને મારા કર્મોનું સારું ફળ આપી દે” એવી પ્રાર્થના કરતા “સારા કર્મ કરવાનું બળ આપી દે” એવી પ્રાર્થના વધુ ઊંચી છે. અહીં વ્યક્તિ ફળની અપેક્ષા છોડીને કર્મ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ વિચાર ‘નિષ્કામ કર્મ’ની પરંપરા તરફ દોરી જાય છે. જીવનમાં આપણે ઘણીવાર ફળની ચિંતા કરીએ છીએ, પરંતુ ફળ આપણા નિયંત્રણમાં નથી; કર્મ આપણા હાથમાં છે. સારા કર્મ કરવાની શક્તિ મળે, તો જીવનનો માર્ગ સ્વયં પ્રકાશિત બની જાય છે.
આ સમગ્ર ચિંતનમાં એક સૂત્ર સ્પષ્ટ થાય છે—જીવનની સચ્ચાઈ બહારના આડંબરોથી નહીં, પરંતુ આંતરિક જાગૃતિથી ઉદ્ભવે છે. પ્રાર્થના આપણને દૈવી શક્તિ સાથે જોડે છે; વિશ્વાસ અશક્યને શક્ય બનાવે છે; આત્મસન્માન આપણને સર્કસના નાચથી બચાવે છે; સત્ય નિર્ભયતા આપે છે; મૌન ઊંડાણ આપે છે; અને સારા કર્મ જીવનને પવિત્ર બનાવે છે.
આ વિચારોને જીવનમાં ઉતારવા માટે કોઈ વિશેષ સાધનાની જરૂર નથી. રોજિંદા જીવનમાં નાના-નાના નિર્ણયોમાં પણ આ મૂલ્યો જીવંત થઈ શકે છે. કોઈ મુશ્કેલી આવે ત્યારે પ્રાર્થનાથી મનને સ્થિર કરવું, પોતાના મૂલ્યો સાથે સમાધાન ન કરવું, બીજાની ખુશી માટે પોતાની આત્માને ન વેચવો, સત્ય બોલવાની હિંમત રાખવી, અનાવશ્યક વાદવિવાદ કરતાં મૌન અપનાવવું, અને દરેક કાર્યમાં શ્રેષ્ઠતા અને નિષ્ઠા દાખવવી—આ બધું જીવનને ઉન્નત બનાવે છે.
અંતે, જીવન એક યાત્રા છે. આ યાત્રામાં આપણે ઘણીવાર ભટકી જઈએ છીએ, પરંતુ પ્રાર્થના અને સારા કર્મનો દીવો હાથમાં હોય, તો માર્ગ અંધકારમય રહેતો નથી. ઈશ્વર પાસે ફળ માંગવાની જગ્યાએ બળ માંગવું—આ જ સચ્ચી આધ્યાત્મિકતા છે. કારણ કે ફળ ક્ષણિક હોઈ શકે, પરંતુ સારા કર્મ કરવાની શક્તિ શાશ્વત છે.
આ રીતે, ઉપરોક્ત વિધાન માત્ર પ્રેરણાદાયક વાક્યો નથી; તે જીવનને નવી દિશા આપતા સૂત્રો છે. જો આપણે તેને હૃદયપૂર્વક સ્વીકારી લઈએ, તો જીવન વધુ નિર્ભય, સ્વાભિમાની, મૌનમય અને કર્તવ્યનિષ્ઠ બની શકે છે. અને ત્યારે જ આપણે સાચા અર્થમાં જીવનનો આનંદ પોતાની રીતે માણી શકીશું.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 13
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“ઊંચાઈ એટલી જ સારી, જ્યાંથી સંબંધ અને વ્યક્તિ બન્ને ચોખ્ખા દેખાઈ શકે..!!”
માનવજીવનમાં “ઊંચાઈ” શબ્દ માત્ર ભૌતિક અર્થ સુધી સીમિત નથી. તે પદ, પ્રતિષ્ઠા, સંપત્તિ, જ્ઞાન, પ્રભાવ, આધ્યાત્મિક વિકાસ—આ બધું સૂચવે છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાના જીવનમાં કોઈ ને કોઈ રીતે ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા રાખે છે. કોઈ કારકિર્દીમાં ઊંચા સ્થાન સુધી પહોંચવા માંગે છે, કોઈ સમાજમાં માન-મર્યાદા મેળવવા માંગે છે, તો કોઈ આત્મિક શાંતિની ઊંચાઈ સુધી પહોંચવા માંગે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે—શું દરેક ઊંચાઈ શુભ અને કલ્યાણકારી છે?
ઉપરોક્ત વિચાર આપણને મર્મસ્પર્શી સંદેશ આપે છે કે ઊંચાઈ એવી જ હોવી જોઈએ, જ્યાંથી સંબંધ અને વ્યક્તિ—બન્ને ચોખ્ખા દેખાઈ શકે. એટલે કે, આપણો વિકાસ અને ઉન્નતિ એ રીતે હોવી જોઈએ કે તેમાં માનવતા, સ્નેહ, સહાનુભૂતિ અને સંબંધોની પારદર્શિતા ખોવાઈ ન જાય.
ઊંચાઈનો પ્રથમ અર્થ છે—દૃષ્ટિની ઊંચાઈ. જેમ આપણે પર્વતની ચોટી પર ચડીએ ત્યારે દૂર સુધી દેખાય છે, તેમ જીવનમાં પણ જો આપણે સમજણ, પરિપક્વતા અને સમતાની ઊંચાઈએ પહોંચી જઈએ, તો લોકો અને પરિસ્થિતિઓને વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજી શકીએ. પરંતુ જો ઊંચાઈ માત્ર અહંકારની હોય, તો તે દૃષ્ટિને સંકુચિત કરી દે છે. અહંકારની ઊંચાઈએ ચડેલો માણસ પોતે તો ઊંચો દેખાય, પરંતુ સંબંધો નાનાં થઈ જાય છે.
જીવનમાં સંબંધો એ વૃક્ષની જડ સમાન છે. જડ મજબૂત હોય તો વૃક્ષ ઊંચું અને લીલોતરી ભરેલું રહે છે. જો જડ સુકાઈ જાય, તો ઊંચાઈ ટકી શકતી નથી. ઘણા લોકો કારકિર્દી કે સંપત્તિની ઊંચાઈએ પહોંચ્યા પછી પોતાના સંબંધોને અવગણે છે. સમય, સ્નેહ અને સમજણનો અભાવ સંબંધોને ધીમે ધીમે ખોખલા બનાવી દે છે. ત્યારે બહારથી બધું ભવ્ય દેખાય, પરંતુ અંદરથી એકાંત અને ખાલીપણું ઘેરી લે છે.
આ વિચાર આપણને સૂચવે છે કે ઊંચાઈ એવી હોવી જોઈએ, જ્યાંથી આપણે પોતાને અને બીજાને ચોખ્ખા જોઈ શકીએ. “ચોખ્ખું દેખાવું” એટલે માત્ર બાહ્ય સ્વરૂપ નહીં, પરંતુ આંતરિક ભાવનાઓ, સચ્ચાઈ અને નિષ્ઠા સમજવી. જો કોઈ વ્યક્તિ ઊંચા પદ પર હોય, પરંતુ તેને પોતાના પરિવારના સભ્યોની લાગણીઓ સમજાતી ન હોય, તો એ ઊંચાઈનો શું અર્થ?
સાચી ઊંચાઈ એ છે જ્યાં નમ્રતા રહે. જેમ વૃક્ષ પર ફળ આવે ત્યારે તેની ડાળીઓ નમી જાય છે, તેમ સચ્ચી સફળતા માણસને વધુ વિનમ્ર બનાવે છે. જો ઊંચાઈ સાથે નમ્રતા જોડાય, તો સંબંધો વધુ મીઠાં અને મજબૂત બને છે. પરંતુ જો ઊંચાઈ સાથે અહંકાર જોડાય, તો અંતર વધે છે.
આ વિચાર આધ્યાત્મિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ ખૂબ અર્થપૂર્ણ છે. આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ એ છે જ્યાંથી આપણે સમગ્ર વિશ્વને એક પરિવાર તરીકે જોઈ શકીએ. જો સાધના પછી પણ આપણે માણસને માણસ તરીકે સન્માન આપી ન શકીએ, તો તે સાધનાનો લાભ શું? સચ્ચી આધ્યાત્મિકતા એ છે કે જે માણસને વધુ કરુણાસભર, સહાનુભૂતિપૂર્ણ અને સંબંધમય બનાવે. થિયોસોફિકલ સોસાયટી આ વિશિષ્ટ વિચારધારાનું સમર્થન - પ્રવર્તન કરતાં ‘ વિશ્વબંધુત્વ ભાવના’ ને સદૈવ પોષતી રહી છે. તેમાં થિયોસોફીનું અનુપમ - અનોખું સૌંદર્ય રહેલું છે.
સમાજજીવનમાં પણ આ વિચાર પ્રસ્તુત છે. નેતા હોય કે શિક્ષક, ઉદ્યોગપતિ હોય કે સેવક—દરેકની ઊંચાઈ તેની જવાબદારી વધારે છે. જો નેતા પોતાની પ્રજા સાથેનો સંબંધ ગુમાવી દે, તો તે ઊંચાઈ તૂટી પડે છે. જો શિક્ષક વિદ્યાર્થીની લાગણી ન સમજે, તો જ્ઞાનની ઊંચાઈ અધૂરી રહે છે.
ઊંચાઈનો અર્થ છે—વિસ્તાર. પરંતુ એ વિસ્તાર સાથે અંતર ન વધવું જોઈએ. ઘણી વખત લોકો કહે છે કે “સમય નથી,” અને એ બહાને સંબંધો માટેનો સમય ઓછો કરતા જાય છે. પરંતુ સાચી ઊંચાઈ એ છે જ્યાં વ્યસ્તતા વચ્ચે પણ સંબંધોને સમય આપવામાં આવે. એક ફોન, એક સંદેશ, એક સહાનુભૂતિભર્યો સ્પર્શ—આ બધું સંબંધોને જીવંત રાખે છે.
આ વિચાર આપણને એક સંતુલનની વાત કરે છે. જીવનમાં ઊંચું ઉડવું જોઈએ, પરંતુ પગ જમીન પર જ રહેવા જોઈએ. જો પાંખો આકાશમાં હોય અને મૂળ જમીનમાં મજબૂત હોય, તો જીવન સંતુલિત બને છે. જો મૂળ કાપી નાખીએ, તો પાંખોનું ઉડાણ લાંબું ટકી શકતું નથી.
“ચોખ્ખું દેખાવું” એ પણ સૂચવે છે કે આપણે પૂર્વગ્રહ વગર જોવું. ઘણીવાર આપણે વ્યક્તિને તેના પદ, ધન અથવા પ્રતિષ્ઠા પરથી જ આંકીએ છીએ. પરંતુ સાચી ઊંચાઈએ પહોંચેલા વ્યક્તિ માટે દરેક માણસનું મૂલ્ય સમાન હોય છે. તે માણસને માણસ તરીકે જુએ છે—ન કે તેની ઓળખ, જાતિ, વર્ગ અથવા સ્થિતિ પરથી.
આ વિચાર વ્યક્તિગત વિકાસ માટે પણ માર્ગદર્શન આપે છે. જો આપણે જીવનમાં આગળ વધીએ અને આપણા સંબંધો વધુ મજબૂત બને, તો સમજવું કે આપણે સાચી દિશામાં જઈ રહ્યા છીએ. જો આગળ વધતાં સંબંધો તૂટી રહ્યા હોય, તો થોડું રોકાઈને વિચારવું જોઈએ. કદાચ ઊંચાઈનો માર્ગ ખોટો છે.
પરિવારજીવનમાં આ વિચાર વિશેષ પ્રાસંગિક છે. માતા-પિતા બાળકો માટે ઘણી મહેનત કરે છે. પરંતુ જો તે મહેનત દરમિયાન સમય અને સ્નેહ ન આપી શકે, તો બાળકોને ભૌતિક સુખ તો મળશે, પરંતુ ભાવનાત્મક ઉષ્ણતા નહીં. ઊંચાઈ એવી હોવી જોઈએ કે જ્યાંથી સંતાનોના સ્વપ્નો અને ચિંતાઓ સ્પષ્ટ દેખાય.
મિત્રતા અને સમાજમાં પણ આ વિચાર લાગુ પડે છે. સાચો મિત્ર એ છે જે ઊંચાઈએ પહોંચ્યા પછી પણ મિત્રોને ભૂલતો નથી. જે તેની સફળતાના શિખરે ઊભો રહીને પણ નીચે નજર કરે અને સંબંધોને સંભાળે—તે જ સાચો ઉન્નત માણસ છે.
અંતે, આ વિચાર આપણને એક સરળ પરંતુ ગહન સંદેશ આપે છે—ઉન્નતિ કરો, પ્રગતિ કરો, ઊંચાઈએ પહોંચો; પરંતુ એવી ઊંચાઈ પસંદ કરો જ્યાંથી માનવતા અને સંબંધો વધુ સ્પષ્ટ બને, ધૂંધળા નહીં. જીવનનો સાચો અર્થ માત્ર “ઊંચું દેખાવામાં” નથી, પરંતુ “ઊંચું બનીને પણ નજીક રહેવામાં” છે.
આપણે એવી ઊંચાઈએ પહોંચીએ જ્યાંથી
— સ્વજનની આંખોમાંનો સ્નેહ દેખાય,
— મિત્રના મનનું દુઃખ દેખાય,
— સમાજની જરૂરિયાત દેખાય,
— અને પોતાનો અંતરાત્માનો અવાજ પણ સ્પષ્ટ સંભળાય.
એવી ઊંચાઈ જ સાર્થક છે.
એવી ઊંચાઈ જ કલ્યાણકારી છે.
એવી ઊંચાઈ જ માનવતાની સાચી ઊંચાઈ છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 12
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
“ઈશ્વર જયારે આપે છે ત્યારે સારું આપે છે, અને નથી આપતો ત્યારે વધુ સારું મેળવવાનો રસ્તો આપે છે; પણ જયારે ‘રાહ જોવડાવે’ છે… ત્યારે તો સૌથી ઉત્તમ ફળ જ આપે છે.”
આ વિચારે માનવજીવનના ત્રણ અત્યંત સંવેદનશીલ તબક્કાઓને સ્પર્શ્યા છે—પ્રાપ્તિ, અપ્રાપ્તિ અને પ્રતીક્ષા. જીવનના આ ત્રણે અનુભવોથી દરેક વ્યક્તિ પસાર થાય છે. કોઈક સમયે ઈચ્છિત વસ્તુ સરળતાથી મળી જાય છે; ક્યારેક આપણે બહુ પ્રયત્ન કર્યા છતાં મળતી નથી; અને કેટલાક પ્રસંગોમાં પરિણામ માટે લાંબી રાહ જોવી પડે છે. ઉપરોક્ત વિચાર આપણને સમજાવે છે કે આ ત્રણેય સ્થિતિઓ પાછળ કોઈ દૈવી વ્યવસ્થા, કોઈ અંતર્દષ્ટિપૂર્ણ યોજના કાર્યરત હોય છે.
જયારે ઈશ્વર આપે છે ત્યારે સારું આપે છે—આ વિશ્વાસ માણસને કૃતજ્ઞ બનાવે છે. જે મળે છે તેને સ્વીકારવાની ભાવના જ સુખનું મૂળ છે. ઘણી વાર આપણે જે માંગીએ છીએ તે મળે છે, પણ પછી સમજાય છે કે તે તો આપણા માટે યોગ્ય જ હતું. વિદ્યાર્થીને યોગ્ય શિક્ષક મળે, સંતાનને સારા સંસ્કારો મળે, મિત્રને સદભાવના મળે—આ બધું દૈવી કૃપાનાં સ્વરૂપ છે. આપણે ઘણીવાર તેને “મારો પરિશ્રમ” કહીને ગૌરવ અનુભવીએ છીએ, પણ પરિશ્રમને યોગ્ય દિશા, યોગ્ય સમય અને યોગ્ય પરિણામ મળે તે પાછળ પણ અદૃશ્ય કૃપા જ કાર્યરત હોય છે.
પરંતુ જીવનમાં દરેક ઇચ્છા પૂર્ણ થતી નથી. ત્યારે મનમાં નિરાશા જન્મે છે. આપણે માનીએ છીએ કે ઈશ્વરે આપણને નકાર્યા. હકીકતમાં, “ન આપવું” પણ એક પ્રકારની દૈવી દયા હોઈ શકે. બાળક તીક્ષ્ણ છરી માંગે, તો માતા તેને આપે નહીં; કારણ કે તે નુકસાનકારક છે. એ જ રીતે, ઘણીવાર જે આપણે માંગીએ છીએ તે આપણા વિકાસમાં અવરોધક હોઈ શકે છે. અપ્રાપ્તિ આપણને વધુ ઊંડા વિચાર તરફ દોરી જાય છે. તે આપણા અંતરમાં રહેલી ક્ષમતાઓને જગાડે છે.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે—“કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન।” અર્થાત્, તારો અધિકાર માત્ર કર્મનો છે, ફળમાં નથી. અહીં એક ઊંડો સંદેશ છે: ફળ પરનો અહંકાર છોડો, કારણ કે ફળનો વિવેક દૈવી શક્તિ પાસે છે. જે ફળ તારા માટે હિતકારક છે તે જ તને મળશે. જો તાત્કાલિક ન મળે, તો સમજ કે કોઈ વધુ યોગ્ય માર્ગ તારા માટે તૈયાર થઈ રહ્યો છે.
અપ્રાપ્તિ ઘણીવાર દિશા બદલવાની તક આપે છે. અનેક મહાન વ્યક્તિત્વોના જીવનમાં આવી ઘટનાઓ જોવા મળે છે. સ્વામી વિવેકાનંદજીના જીવનમાં પણ પ્રારંભિક તબક્કામાં અનેક મુશ્કેલીઓ આવી. જો તેમને તરત જ અનુકૂળતા મળી હોત, તો કદાચ તેમની આંતરિક તીવ્રતા અને શોધભાવ એટલો ઉદ્દીપ્ત ન બન્યો હોત. જીવનના સંઘર્ષોએ જ તેમને વૈશ્વિક સ્તરે આધ્યાત્મિક દૂત બનાવ્યા છે.
હવે ત્રીજો તબક્કો—પ્રતીક્ષા. રાહ જોવડાવવી એટલે આત્માને પરિપક્વ કરવો. પ્રતીક્ષા માણસને ધીરજ શીખવે છે, અને ધીરજ વિના પરિપક્વતા શક્ય નથી. ખેડૂત બીજ વાવે છે અને તરત પાકની અપેક્ષા રાખતો નથી. તેને ખબર છે કે ઋતુ, પાણી, સૂર્યપ્રકાશ અને સમય—all together—પાક તૈયાર કરે છે. સમયનું ગર્ભધારણ જ ઉત્તમ ફળનું કારણ બને છે.
પ્રતીક્ષા દરમિયાન મન ઘણીવાર અશાંત બને છે. “શા માટે મોડું?”—આ પ્રશ્ન હતાશાજનક બની શકે છે. પરંતુ કદાચ એ મોડું આપણા આંતરિક ઘડતર માટે જરૂરી હોય છે. કાચા ઘડાને તરત આગમાં મૂકી દઈએ તો તે ફાટી જાય; પહેલા તેને આકાર આપવો પડે, સુકાવવો પડે, પછી જ ભઠ્ઠીમાં મુકવો પડે. ઈશ્વર પણ આપણને ઉત્તમ ફળ આપવા પહેલાં પરિપક્વ બનાવે છે.
ઘણીવાર આપણે પાછળ વળી જોઈએ ત્યારે સમજાય છે કે જે વિલંબ અમને દુઃખદ લાગ્યો હતો, એ જ સૌથી મોટી કૃપા બની. કોઈ નોકરી ન મળવી એ વધુ યોગ્ય ક્ષેત્ર તરફ દોરી જાય; કોઈ સંબંધ ન બનવો એ વધુ સમૃદ્ધ સંબંધ માટે જગ્યા બનાવે; કોઈ સ્વપ્ન તૂટી જવું એ વધુ ઊંચા સ્વપ્ન માટે તૈયાર કરે. રાહના દિવસો આપણને અંદરથી મજબૂત બનાવે છે.
આ વિચાર faith—વિશ્વાસ—પર આધારિત છે. વિશ્વાસનો અર્થ અંધ સ્વીકાર નથી; પરંતુ દૈવી વ્યવસ્થામાં શ્રદ્ધાપૂર્વક જોડાવું. જ્યારે આપણે સમજીએ છીએ કે જીવનની દરેક ઘટના કોઈ અર્થ ધરાવે છે, ત્યારે નિરાશા ઘટે છે અને સ્વીકાર વધે છે. સ્વીકાર જ શાંતિનો માર્ગ છે.
જીવનમાં મળતી સફળતા માટે કૃતજ્ઞતા, અપ્રાપ્તિ માટે સમજણ અને પ્રતીક્ષા માટે ધીરજ—આ ત્રણ ગુણો વિકસે તો માણસનું જીવન સંતુલિત બને છે. જે મળે તે સારું, જે ન મળે તે પણ સારું—કારણ કે કદાચ તેનાથી પણ ઉત્તમ કંઈક તૈયાર થઈ રહ્યું છે. અને જ્યારે રાહ લાંબી લાગે, ત્યારે માનવું કે દૈવી હાથે કોઈ વિશેષ ભેટ તૈયાર થઈ રહી છે. આ વિચાર આપણને એક આંતરિક શાંતિ આપે છે. આપણે પ્રયત્ન કરવો, કર્મ કરવું, શ્રેષ્ઠતા તરફ આગળ વધવું—પણ પરિણામની ચિંતા છોડી દેવી. કારણ કે પરિણામ પાછળ કોઈ મહાન બુદ્ધિ કાર્યરત છે. જીવનનો માર્ગ સીધો નથી; તે વળાંકો ભરેલો છે. પરંતુ દરેક વળાંક પાછળ કોઈ અર્થ છે.
અંતમાં કહી શકાય કે ઈશ્વરનું “આપવું”, “ન આપવું” અને “રાહ જોવડાવવી ”—ત્રણે કૃપાના જ સ્વરૂપો છે. જે મળે તે સ્વીકારીએ, જે ન મળે તેમાં પાઠ શોધીએ, અને જે માટે રાહ જોવી પડે તેમાં વિશ્વાસ રાખીએ—તો જીવનમાં ઉતાવળના સ્થાને શાંતિ અને ફરિયાદના સ્થાને કૃતજ્ઞતા જન્મે. શાયદ, સૌથી ઉત્તમ ફળ હંમેશા યોગ્ય સમયે જ મળે છે. અને એ યોગ્ય સમય—આપણા સમય પ્રમાણે નહીં, પરંતુ દૈવી સમય પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 12
નમસ્કાર …. સ્નેહવંદન !
સર્વોદય અને થિયોસોફિકલ વિચારધારાનું તુલનાત્મક અધ્યયન : સત્ય, પ્રેમ, કરુણા અને વિશ્વશાંતિના સંદર્ભમાં..
માનવજાતિના આધ્યાત્મિક ઇતિહાસમાં બે વિચારધારાઓ વિશેષ પ્રભાવશાળી રહી છે—‘સર્વોદય’ અને ‘થિયોસોફી’. એક તરફ ભારતીય સંસ્કૃતિના હૃદયમાંથી ઉદ્ભવેલી સર્વોદયની ભાવના, જેનું પ્રાણ તત્ત્વ ‘સર્વના ઉદ્ધાર’માં નિશ્ચિત છે; અને બીજી તરફ ૧૯મી સદીમાં વૈશ્વિક આધ્યાત્મિક સમન્વયના સ્વપ્ન સાથે ઉભેલી થિયોસોફિકલ ચળવળ, જેનો મંત્ર છે ‘સત્યથી ઊંચો કોઈ ધર્મ નથી’. બંને વિચારધારાઓનો મર્મ સત્ય, પ્રેમ, કરુણા અને વિશ્વશાંતિ જેવા શાશ્વત મૂલ્યોમાં વસે છે. આ આલેખમાં આપણે બંનેના તુલનાત્મક અભ્યાસ દ્વારા તેમના તત્ત્વમૂલક સબંધોને સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું.
સર્વોદયનો આધાર મૂળભૂત રીતે ભારતીય દાર્શનિક પરંપરામાં છે. ‘સર્વોદય’ શબ્દનો અર્થ છે—સર્વનો ઉદ્ધાર, સર્વનું કલ્યાણ. આ વિચારને પ્રેરણા મળી હતી તસ્કીન ‘ This Last’ નામક ગ્રંથમાંથી, જેને Mahatma Gandhiએ ‘સર્વોદય’ તરીકે સ્વીકાર્યો અને તેને જીવનમાં ઉતાર્યો. ગાંધીજી માટે સર્વોદયનો અર્થ માત્ર સામાજિક સુધાર નહીં, પણ આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ સાથે સંકળાયેલો સર્વાંગી વિકાસ હતો. સત્ય અને અહિંસા તેમની વિચારધારાના મુખ્ય સ્તંભ રહ્યા. ‘સત્યાગ્રહ’ એટલે સત્ય માટેનો આગ્રહ—જેમાં પ્રેમ અને કરુણાનું સંગમ થાય છે.
થિયોસોફિકલ વિચારધારા ૧૮૭૫માં The Theosophical Society દ્વારા સ્થાપિત થઈ. તેના સ્થાપકોમાં Helena Petrovna Blavatsky, Henry Steel Olcott અને William Quan Judgeનો સમાવેશ થાય છે. થિયોસોફીનો મૂળ મંત્ર છે—“There is no Religion higher than Truth.” આ મંત્ર સ્પષ્ટ કરે છે કે સત્ય સર્વોચ્ચ છે; કોઈ પણ ધર્મ, સંપ્રદાય કે માન્યતા સત્યથી ઊંચી નથી. થિયોસોફીનું પ્રથમ ધ્યેય છે—માનવજાતિનું સર્વભૌમ ભાઈચારો, જાતિ, વર્ણ, લિંગ કે ધર્મના ભેદ વગર.
સત્યના સંદર્ભમાં જોવામાં આવે તો સર્વોદય અને થિયોસોફી બંનેમાં સત્ય કેન્દ્રસ્થાને છે. ગાંધીજી માટે સત્ય એટલે ઈશ્વર—“ઈશ્વર સત્ય છે”થી આગળ વધીને તેમણે કહ્યું “સત્ય એ ઈશ્વર છે.” સત્યની શોધમાં તેમણે પોતાના જીવનને પ્રયોગશાળા બનાવી. થિયોસોફીમાં પણ સત્યને અંતિમ લક્ષ્ય માનવામાં આવે છે, પરંતુ તેની શોધ માટે આંતરિક જ્ઞાન, ધ્યાન અને ગુપ્ત વિદ્યા તરફ દોરવામાં આવે છે. બંને વિચારધારાઓમાં સત્ય વ્યક્તિગત અનુભવ દ્વારા પ્રગટ થાય છે—માત્ર સિદ્ધાંતરૂપે નહીં.
પ્રેમના તત્ત્વમાં બંને વિચારધારાઓનો આત્મીય સમન્વય જોવા મળે છે. સર્વોદયમાં પ્રેમ ‘અહિંસા’ રૂપે પ્રગટે છે. ગાંધીજી માનતા કે અહિંસા નબળાઈ નહીં, પરંતુ શક્તિ છે—કારણ કે તે પ્રેમ પરથી જન્મે છે. વિરોધી પ્રત્યે દ્વેષ નહીં, પરંતુ કરુણાભાવ રાખવો એ સર્વોદયનો માર્ગ છે. થિયોસોફીમાં પ્રેમ સર્વભૌમ ભાઈચારા રૂપે વ્યક્ત થાય છે. માનવજાતિ એક જ આધ્યાત્મિક કુટુંબ છે—આ વિચાર પ્રેમને વૈશ્વિક પરિમાણ આપે છે. થિયોસોફી કહે છે કે દરેક આત્મા દૈવી છે; તેથી કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ કે હિંસા અયોગ્ય છે.
કરુણાના તત્ત્વમાં પણ બંને વિચારધારાઓનો ઘનિષ્ઠ સંબંધ છે. સર્વોદયમાં કરુણા ‘દરિદ્રનારાયણ સેવા’ રૂપે પ્રગટે છે. ગરીબ, પીડિત અને વંચિત લોકોની સેવા કરવી એ ઈશ્વર સેવા સમાન છે. વિનોબા ભાવે અને જયપ્રકાશ નારાયણ જેવા સર્વોદયી વિચારકો આ માર્ગે આગળ વધ્યા. થિયોસોફીમાં કરુણા આધ્યાત્મિક વિકાસનો અભિન્ન અંગ છે. બુદ્ધના ‘મહાકરુણા’ સિદ્ધાંતથી પ્રેરિત થઈ, થિયોસોફી કહે છે કે આત્મસાધના માત્ર વ્યક્તિગત મુક્તિ માટે નહીં, પરંતુ સર્વજીવોના કલ્યાણ માટે હોવી જોઈએ.
વિશ્વશાંતિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં બંને વિચારધારાઓ વિશેષ પ્રાસંગિક છે. સર્વોદયનો માર્ગ અહિંસા અને સત્ય પર આધારિત હોવાથી, તે સંઘર્ષોને શાંતિપૂર્ણ રીતે ઉકેલવાનો ઉપાય આપે છે. રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે પણ અહિંસક ચળવળો દ્વારા પરિવર્તન શક્ય છે—આ વાત વિશ્વ ઇતિહાસે સાબિત કરી છે. થિયોસોફી વિશ્વશાંતિને આંતરિક શાંતિ સાથે જોડે છે. જો વ્યક્તિના અંતરમાં સમરસતા હશે તો સમાજમાં પણ સમરસતા ફેલાશે. આંતરિક પરિવર્તન વિના બાહ્ય શાંતિ અસ્થિર રહે છે.
તુલનાત્મક રીતે જોવામાં આવે તો સર્વોદય વધુ વ્યવહારિક અને સામાજિક ક્રિયાશીલતા પર ભાર મૂકે છે, જ્યારે થિયોસોફી વધુ આધ્યાત્મિક અને તત્ત્વચિંતનાત્મક છે. છતાં બંનેનો અંતિમ લક્ષ્ય એક જ છે—માનવજાતિનું કલ્યાણ અને વિશ્વશાંતિ. સર્વોદય ગામડાંથી શરૂ થઈ સમાજ સુધાર તરફ આગળ વધે છે; થિયોસોફી વ્યક્તિના અંતરમાંથી શરૂ થઈ વૈશ્વિક સમન્વય તરફ દોરી જાય છે. એક બાહ્ય ક્રિયા દ્વારા આંતરિક પરિવર્તન લાવે છે, બીજી આંતરિક જાગૃતિ દ્વારા બાહ્ય સમરસતા સર્જે છે.
આધુનિક સમયમાં, જ્યાં ભૌતિક પ્રગતિ સાથે નૈતિક અને આધ્યાત્મિક સંકટ ઊભા થયા છે, ત્યાં સર્વોદય અને થિયોસોફી બંને માર્ગદર્શક બની શકે છે. ધર્મના નામે વિવાદ, રાજકીય અસહિષ્ણુતા અને પર્યાવરણ સંકટ જેવા પ્રશ્નો સામે સત્ય, પ્રેમ અને કરુણાના મૂલ્યો જ ટકાઉ ઉકેલ આપી શકે છે. સર્વોદય આપણને યાદ અપાવે છે કે વિકાસ સર્વનો હોવો જોઈએ; થિયોસોફી શીખવે છે કે માનવજાતિ એક જ આત્મિક એકમ છે.
આ રીતે, સર્વોદય અને થિયોસોફિકલ વિચારધારાનું તુલનાત્મક અધ્યયન દર્શાવે છે કે બંનેમાં મૂળભૂત તત્ત્વો એકરૂપ છે—ફરક માત્ર અભિવ્યક્તિ અને પદ્ધતિમાં છે. સત્ય તેમનો ધ્રુવતારક છે, પ્રેમ તેમનો પ્રાણ છે, કરુણા તેમનો સ્વભાવ છે અને વિશ્વશાંતિ તેમનું લક્ષ્ય છે. જ્યારે આ મૂલ્યો વ્યક્તિ અને સમાજ બંનેના જીવનમાં પ્રગટ થાય, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં ‘સર્વોદય’ અને ‘દિવ્ય જ્ઞાન’નો સંયોગ શક્ય બને છે.
અંતે કહી શકાય કે સર્વોદય અને થિયોસોફી બંને માનવજાતિને એ દિશામાં દોરી જાય છે જ્યાં કોઈ ભેદ નથી, કોઈ દ્વેષ નથી—માત્ર સત્યનો પ્રકાશ, પ્રેમની ઉષ્મા અને કરુણાની શીતલતા છે. આવી ચેતનામાં જ વિશ્વશાંતિનો સૂર પ્રગટે છે, અને માનવ જીવન તેનું પરમ સૌંદર્ય અનુભવે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 10
।। ૐ નમઃ શિવાય ।।
“હિન્દુ ધર્મ – સંસ્કૃતિ અને મહાશિવરાત્રી પર્વ”…
હિન્દુ ધર્મ માત્ર એક ધર્મપ્રણાલી નથી; તે માનવજાતિના ચિંતન, ચેતના અને જીવનશૈલીનો મહાન સંસ્કાર છે. ‘ધર્મ’ શબ્દ અહીં માત્ર ઉપાસના-પદ્ધતિનો અર્થ આપતો નથી, પરંતુ જીવનને ધારે, ઉન્નત કરે અને સમતામાં સ્થિર રાખે તેવા સિદ્ધાંતોનો સંકેત આપે છે. હિન્દુ સંસ્કૃતિ એ હજારો વર્ષોના ઋષિચિંતન, તપશ્ચર્યા અને આધ્યાત્મિક અનુભવનો સચેત વારસો છે. આ સંસ્કૃતિમાં તહેવારો માત્ર ઉજવણી માટે નથી, પરંતુ જીવનના ઊંડા તત્ત્વોને સ્મરણમાં રાખવા માટે રચાયેલા આધ્યાત્મિક પ્રયોગો છે. એવા જ પવિત્ર પર્વોમાંનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ પર્વ છે – મહાશિવરાત્રી.
મહાશિવરાત્રી એટલે ‘શિવની મહાન રાત્રિ’. ‘શિવ’નો અર્થ થાય – કલ્યાણકારી, મંગલમય, શાંતિરૂપ. હિન્દુ ધર્મમાં શિવ માત્ર એક દેવતા નથી; તેઓ પરમ તત્ત્વના પ્રતીક છે – સર્જન, સ્થિતિ અને સંહારના સમન્વયરૂપ. તેઓ યોગેશ્વર છે, અધ્યાત્મના આદર્શ ગુરુ છે, વૈરાગ્ય અને કરુણાના સાકાર સ્વરૂપ છે. તેમની જટામાં વહેતી ગંગા, કપાળ પરનો ચંદ્ર, કંઠ સ્થિત નાગ અને શરીરે ભસ્મ – આ બધું જીવનના તત્ત્વચિંતનને વ્યક્ત કરે છે.
હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં પ્રકૃતિ અને પુરુષ, શક્તિ અને શિવ – બંનેનો સમન્વય મહત્વનો છે. મહાશિવરાત્રી એ માત્ર ઉપવાસ કે જાગરણનો દિવસ નથી; તે આત્મજાગૃતિનો અવસર છે. આ રાત્રિમાં ભક્તો જાગરણ કરે છે – પરંતુ આ જાગરણ માત્ર શરીરનું નહીં, મન અને ચેતનાનું હોવું જોઈએ.
શિવનું તત્ત્વ અદ્વૈત છે. તેઓ ભક્તને શીખવે છે કે જીવનના દ્વંદ્વોમાં અટવાઈ જવું નહીં. હિન્દુ ધર્મમાં ‘ત્રિમૂર્તિ’નો વિચાર છે – બ્રહ્મા (સર્જન), વિષ્ણુ (પાલન) અને શિવ (સંહાર). પરંતુ સંહાર અહીં વિનાશનો અર્થ આપતો નથી; તે અહંકાર, અજ્ઞાન અને આસક્તિનો અંત છે. શિવનું તાંડવ નૃત્ય એ સૃષ્ટિના ચક્રનું પ્રતીક છે – જ્યાં વિનાશમાં પણ નવી સર્જનશક્તિ છુપાયેલી છે.
મહાશિવરાત્રીના પર્વે ‘લિંગ’ની ઉપાસના થાય છે. શિવલિંગ કોઈ આકારવિહીન તત્ત્વનું પ્રતીક છે – અનંત, અદૃશ્ય અને અખંડ ચેતનાનું. લિંગનો અર્થ છે – ‘ચિહ્ન’ – જેનાથી અદૃશ્ય તત્ત્વનો સંકેત મળે. તેથી શિવલિંગ પૂજન એ સગુણમાં નિર્ગુણની અનુભૂતિ કરવાનો પ્રયાસ છે.
આ પર્વની પૌરાણિક કથા મુજબ, આ દિવસે શિવ અને પાર્વતીનું વૈવાહિક મિલન થયું. આ મિલન માત્ર દૈવી ઘટના નહીં, પરંતુ જીવનમાં શક્તિ અને ચેતનાના સમન્વયનો સંદેશ છે. પુરુષ અને પ્રકૃતિ, જ્ઞાન અને ક્રિયા – બંને સાથે હોય ત્યારે જ જીવન પૂર્ણ બને છે.
હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં ઉપવાસનો અર્થ માત્ર અન્નનો ત્યાગ નહીં, પરંતુ ઇન્દ્રિયોના વિષયોનો સંયમ છે. ‘ઉપ-વાસ’ એટલે ‘ઇશ્વર નજીક વસવું’. મહાશિવરાત્રીના દિવસે ભક્તો ઉપવાસ રાખીને મનને શાંત બનાવે છે, રાત્રિભર ‘ૐ નમઃ શિવાય’નો જપ કરે છે. આ પંચાક્ષરી મંત્ર મનને શુદ્ધ અને એકાગ્ર બનાવે છે.
શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે:
“शिवरात्रिव्रतं नाम सर्वपापप्रणाशनम्।
आचरेद् भक्तिभावेन मुक्ति-भुक्ति-प्रदायकम्॥”
અર્થ: ‘શિવરાત્રીનું વ્રત સર્વ પાપોને નાશ કરનારું છે. જે ભક્તિભાવથી આ વ્રત કરે છે, તેને ભોગ અને મોક્ષ બંનેની પ્રાપ્તિ થાય છે.’
અહીં ‘પાપ’નો અર્થ નૈતિક ભૂલોથી આગળ જઈ અજ્ઞાન અને અહંકાર છે. શિવરાત્રીનો ઉપવાસ અને જાગરણ એ આંતરિક અંધકારને દૂર કરીને ચેતના-પ્રકાશ લાવવાનો પ્રયત્ન છે.
એક અન્ય પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે:
“नमामि शमीशान निर्वाणरूपं
विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम्।
निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं
चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम्॥”
અર્થ: ‘હું શમીશાન (શિવ)ને નમન કરું છું – જે નિર્વાણરૂપ, સર્વવ્યાપી, બ્રહ્મસ્વરૂપ છે; જે નિર્ગુણ, નિર્વિકલ્પ અને ઇચ્છારહિત છે; જે ચિદાકાશમાં વ્યાપેલા છે.’
આ શ્લોક શિવ-તત્ત્વને સમજાવે છે – શિવ કોઈ એક પ્રતિમા સુધી મર્યાદિત નથી; તેઓ અખંડ ચેતનાનું સ્વરૂપ છે.
હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં દરેક પર્વનો આંતરિક સંદેશ હોય છે. મહાશિવરાત્રી આપણને કહે છે કે જીવનમાં ‘વિરાગ’ અને ‘પ્રેમ’ બંનેનું સંતુલન જરૂરી છે. શિવ વિરાગી છે, પરંતુ પાર્વતી પ્રત્યે પ્રેમમય પણ છે. તેઓ કૈલાસ પર નિવાસ કરે છે, પરંતુ ભક્તના હૃદયમાં પણ વસે છે.
આ પર્વમાં ‘ભસ્મ’નું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ભસ્મ શરીરને સ્મરણ કરાવે છે કે અંતે બધું ભસ્મ થવાનું છે. આથી અહંકાર છોડીને જીવન જીવવું જોઈએ. ગળામાંનો નાગ સૂચવે છે કે ભય અને વાસનાઓને નિયંત્રિત કરી શકાય. કપાળ પરનો ચંદ્ર મનનું પ્રતીક છે – જે શાંત અને શીતળ રહેવું જોઈએ.
હિન્દુ ધર્મની વિશેષતા એ છે કે તે વૈવિધ્યમાં એકતા શીખવે છે. કોઈ શિવને સગુણ રૂપે પૂજે, કોઈ નિર્ગુણ બ્રહ્મરૂપે ધ્યાન કરે – બંને સ્વીકાર્ય છે. આ સમન્વયવાદી દૃષ્ટિ હિન્દુ સંસ્કૃતિની વિશાળતા દર્શાવે છે.
મહાશિવરાત્રીનું સામાજિક પાસું પણ મહત્વનું છે. મંદિરોમાં ભજન-કીર્તન, રુદ્રાભિષેક અને સમૂહ ઉપાસના થાય છે. આથી સમાજમાં એકતા અને આધ્યાત્મિક ભાવ જાગે છે. ગ્રામ્ય ભારતથી મહાનગરો સુધી આ પર્વ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવાય છે.
આજના આધુનિક યુગમાં મહાશિવરાત્રીનો સંદેશ વધુ પ્રાસંગિક છે. ઝડપી જીવનશૈલી, તણાવ અને સ્પર્ધાની વચ્ચે મનુષ્ય પોતાના આંતરિક શાંતિથી દૂર થઈ રહ્યો છે. શિવનો સંદેશ છે – ‘મૌન અને ધ્યાન દ્વારા પોતાને ઓળખો.’ રાત્રિનું જાગરણ આપણને યાદ અપાવે છે કે અંધકાર પછી પ્રભાત અવશ્ય આવે છે.
હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં શિવ ‘આદિયોગી’ તરીકે પણ પૂજાય છે. યોગ, ધ્યાન અને તપશ્ચર્યા દ્વારા આત્મસાક્ષાત્કારનો માર્ગ શિવે બતાવ્યો. તેથી મહાશિવરાત્રી માત્ર ભક્તિનો પર્વ નહીં, પરંતુ યોગ અને આત્મચિંતનનો ઉત્સવ છે.
અંતમાં કહી શકાય કે હિન્દુ ધર્મની સંસ્કૃતિ તહેવારો દ્વારા જીવનને પવિત્ર બનાવે છે. મહાશિવરાત્રી આપણને શીખવે છે – અહંકારનો સંહાર કરો, અંતરાત્માને જાગૃત કરો અને કલ્યાણના માર્ગે આગળ વધો.
શિવનું તત્ત્વ એ છે – શાંતિ, સમતા અને કરુણા. જો આપણે આ ગુણોને જીવનમાં ઉતારી શકીએ, તો મહાશિવરાત્રીની સાચી ઉજવણી થઈ ગણાશે. રાત્રિના ગાઢ અંધકારમાં પણ જે આંતરિક દીપ પ્રગટે – તે જ શિવ છે, તે જ ચેતનાનું પરમ પ્રકાશ છે.
“ૐ નમઃ શિવાય” – આ મંત્ર માત્ર ઉચ્ચાર નથી; તે જીવનને કલ્યાણમય બનાવવાનો સંકલ્પ છે.
આ પવિત્ર પર્વે આપણે સૌ પોતાના અંતરના અહંકાર, ક્રોધ અને અજ્ઞાનનો ત્યાગ કરીને શિવતત્ત્વને હૃદયમાં સ્થાપિત કરીએ – એ જ હિન્દુ ધર્મ અને સંસ્કૃતિની સાચી આરાધના છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 9
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
વસંત અને આંતરિક જાગૃતિના સંકેત…
વસંત, પ્રકૃતિનો પ્રિય અને સર્વપ્રિય ઋતુચક્રનો શરુઆતનો સંકેત છે. હિમપ્રવાહની શીતળ પળો, પર્ણોની લીલાશ, ફૂલોની સુગંધ અને પંખીઓનો મધુર કલરવ સૂરિય્યકિરણમાં ઝળહળાવતી હોય છે, ત્યારે ફક્ત પ્રકૃતિ જ નહીં, પરંતુ આપણા મન અને આત્મામાં પણ નવી ઊર્જા અને આનંદનો પ્રવાહ ઉદ્દભવ કરે છે. વસંત એ માત્ર ઋતુ નથી, પણ જીવનની નવી શરૂઆત, નવી આશા અને સર્જનશક્તિનો ચિહ્નક છે.
માનવ જીવનમાં વસંતના પ્રાકૃતિક સંકેતોને સમજવું એ મહત્વનું છે, કારણ કે આપણે આપણી આંતરિક પરિસ્થિતિઓ સાથે પણ એ અભિગમને જોડીને આત્મસ્વરુપની ઉજવણી કરી શકીએ છીએ. જેમ કે વેદોમાં જણાવાયું છે –
“અનિત્યં મનુષ્યજન્મા” – જીવન તાત્કાલિક છે; વસંતના પળોની તાજગી એ સ્મરણ અપાવે છે કે દરેક ક્ષણને ઉજળું, જીવનદાયી અને શ્રેષ્ઠ બનાવવું જરૂરી છે.
વસંતનો પવિત્ર સંકેત એ છે કે જૂનાં- જીર્ણ પાંખડાં અને પાંખડાની છટા જેમ આપણે જૂના ભય, મૂઢતા અને નિરાશાને છોડીને નવી દૃષ્ટિ અપનાવી શકીએ. જૈન, બૌદ્ધ અને વૈદિક સાહિત્યમાં આ બિંદુ સ્પષ્ટ છે:
• બૌદ્ધ ગ્રંથોમાં ઉલ્લેખ છે કે, “જ્યાં મન શુદ્ધ થાય છે, ત્યાં જાગૃતિ અને પ્રકાશ આવે છે.” (સદ્ધારમપુંટિકા)
• ભગવાન કૃષ્ણએ કહ્યું છે – “યથાવૃત્તિમનસઃ સ્વસ્થિ” – જે મન શુદ્ધ અને તાજું થાય છે, જીવનમાં સર્વકાંક્ષી વિકાસ થાય છે.
વસંતની ખીલતી પ્રકૃતિ અને પંખીઓની મીઠી ચંચળતા, આત્માના આનંદ અને ઉત્સાહ માટે પ્રેરણા આપે છે. આ રીતે, પ્રકૃતિ અને આત્મા વચ્ચેની તાલમેલ જ આંતરિક જાગૃતિનું મૂળ છે.
સંસ્કૃતિક સંદર્ભે પણ,
1. શ્રીકૃષ્ણ અને વસંત: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની વસંતકાળની લીલાઓમાં ગોપીઓ સાથેના રાસરંગી પર્વમાં હળવા પવન, ફૂલોની મહેક અને પાંખડાંની નમ્ર લહેર આલેખિત જોવા મળે છે. ભક્તિ ગ્રંથોમાં આ ઉલ્લેખ છે કે, “વસંતપ્રિય: શ્રીકૃષ્ણ: હરિ: લલિત: સખિની: મોહ: હૃદય: આનંદ:” – આ દર્શાવે છે કે પૃથ્વી પર વસંતની સુંદરતા માનવીને આધ્યાત્મિક આનંદ અને ઉત્સાહ આપી શકે છે.
2. વેદોમાં ફૂલો અને રસ: ઋગ્વેદમાં ઉલ્લેખ છે –
“પૂષણે મૃદુલાં પાનપત્રા યત્ પ્રકૃતિમનાહિ” – પુષણ દેવ પાનપત્રા અને ફૂલોમાં રહેલી જીવનશક્તિને માનવ મનમાં ઉતારવી -આ એ સૂચવે છે કે કુદરતી સૌંદર્ય આપણામાં આંતરિક ચેતનાને પ્રેરિત-પ્રભાવિત કરે છે.
3. ભક્તિ કાવ્યોમાં અને તુલસીદાસજીની ગાથામાં પણ વસંત અને આત્મજાગૃતિની કથાઓ તુલનાત્મક રીતે વર્ણવી છે. જે રીતે વસંત પાંખડાં ખીલવે છે, મનુષ્યના આંતરિક સ્વરૂપમાં દયા, પ્રેમ અને ઉત્સાહ પણ ખીલવે છે.
આંતરિક જાગૃતિ એ મન, હૃદય અને આત્માની તાજગી અને ઉદય છે, જે જીવનમાં નવી દિશા આપે છે. તે આ પ્રમાણે અનુભૂતિ કરવી શકે છે:
1. મનનો ઉત્સાહ: તાજું અને પ્રકાશિત મન, જે જીવનને નવા આશા અને ઉમંગથી ભરી શકે.
2. ભાવનાત્મક સ્પષ્ટતા: જૂની ભીતિ અને નિરાશાને દૂર કરીને આનંદ અને શાંતિનો પ્રવાહ રચાઈ શકે.
3. જીવનદાયી સર્જનશક્તિ: કલા, સંગીત, ચિત્રકામ, અને સેવાભાવ દ્વારા આંતરિક ઉર્જાનું પ્રગટન સંભવ બને.
4. પ્રકૃતિ સાથે સંવાદ: ફૂલો, પાંખડાં, પવન, અને નદીઓ સાથે આંતરિક એકતાનો અનુભવ થઈ શકે.
શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે “યત્ર યત્ ચૈતન્યં તત્ર તત્રિ હરિ:” – જ્યાં જ્યાં ચેતના ઊર્જાવાન હોય, ત્યાં આત્મસંતોષ અને આધ્યાત્મિકતા પ્રગટે છે.
વસંતના આગમને જીવનમાં આ પણ સંભવ થઈ શકે છે, યથા -
1. પ્રકૃતિનું ધ્યાન: રોજબરોજના જીવનમાં ફૂલ, પાંખડાં અને હરીયાળી તરફ નજર રાખવાથી આંતરિક તાજગી માટે પ્રેરણા મળી શકે છે.
2. આત્મવિશ્વાસનો વિકાસ: જૂના વિચારોને છોડીને નવા અભિગમ અપનાવી શકાય.
3. સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિ: લેખન, કલા, સંગીત અને સેવાભાવ દ્વારા આંતરિક ઊર્જા વ્યક્ત કરી શકાય.
4. ધ્યાન અને ધ્યાનાધ્યાત્મ: વેદો અને ઉપનિષદોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે નિયમિત ચિંતન અને ધ્યાન મન અને આત્માને સમૃદ્ધ કરી શકે છે.
વસંત અને આંતરિક જાગૃતિની વચ્ચે અનોખો સંબંધ છે. જે રીતે વસંત પાંખડાં ખીલવે છે, પવનમાં તાજગી લાવે છે, પ્રકૃતિને નવી દિશા આપે છે, તે રીતે આંતરિક જાગૃતિ પણ મનને તાજગી, આત્મવિશ્વાસ અને સર્જનશક્તિથી સજ્જ કરી શકે છે. સંસ્કૃતિક કથાઓ, વેદો અને ભક્તિ ગ્રંથો પણ આ સત્યને પ્રગટ કરે છે કે જીવનમાં નવી શરૂઆત, તાજગી અને ઉત્સાહ અનિવાર્ય છે.
વસંત માત્ર ઋતુ નથી, પરંતુ જીવનની આંતરિક પ્રગતિ, ચેતનાના વિકાસ અને આત્મસંપૂર્ણતાનું પ્રતીક છે. એ આપણને શીખવે છે કે પ્રકૃતિ અને આત્મા બંને સતત નવી ઉર્જા, નવી દિશા અને નવી તાજગીની તરફ પ્રવર્તિત રહે છે.
ચાલો, વસંતના વધામણાં કરી પુલકિત … કુસુમિત થઈએ !
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 8
નમસ્કાર … સસ્નેહવંદન !
“પ્રત્યેક વ્યક્તિ અનુપમ આધ્યાત્મિક સંસ્કારોની ધરોહર ધરાવતો હોય છે, જેમાં ‘શીલ’ આધારશિલા સમાન છે. તે વિનાનું આધ્યાત્મિક વારસો ટકતો નથી તેમ અંકુરિત કે પુષ્પિત-પલ્લવિત થઈ શકતો નથી. શીલવાન પુરુષ સર્વત્ર પૂજાય છે.”
માનવ જીવન માત્ર શ્વાસોચ્છ્વાસનું નામ નથી; તે એક આંતરિક યાત્રા છે—અદૃશ્યથી દૃશ્ય તરફ, અજ્ઞાનથી જ્ઞાન તરફ, અસંસ્કારિતાથી સંસ્કારિતાની દિશામાં. દરેક મનુષ્ય પોતાના અંતરમાં એક અજવાળું લઈને જન્મે છે. આ અજવાળું એ તેના પૂર્વસંચિત આધ્યાત્મિક સંસ્કારોની ધરોહર છે. આ ધરોહર કોઈ બહારથી આપવામાં આવેલી સંપત્તિ નથી; તે આત્માના ગર્ભગૃહમાં રહેલું અમૂલ્ય ધન છે. પરંતુ આ ધનને પ્રકાશમાં લાવવા માટે જે તત્વ અનિવાર્ય છે, તે છે—‘શીલ’.
‘શીલ’ શબ્દ માત્ર નૈતિકતા અથવા સદાચારનો ઉપદેશ નથી. તે માનવતાની મૃદુ સુગંધ છે, જે વ્યક્તિત્વમાંથી સહજ રીતે ફૂટી નીકળે છે. શીલ એ મન, વાણી અને કાયા વચ્ચેનો સુમેળ છે. જ્યાં વિચાર શુદ્ધ હોય, વાણી મીઠી હોય અને વર્તન નિષ્કપટ હોય—ત્યાં શીલ વસે છે. શીલ વગર જ્ઞાન અહંકારમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે, સંપત્તિ અતિરેકમાં અને શક્તિ દમનમાં. પરંતુ શીલ સાથે જ્ઞાન પ્રકાશ બની જાય છે, સંપત્તિ સેવા બની જાય છે અને શક્તિ રક્ષણરૂપે ખીલે છે.
આધ્યાત્મિક સંસ્કારોને આપણે બીજ સમજી શકીએ. દરેક આત્મામાં આ બીજ વવાયેલું હોય છે. પરંતુ બીજને અંકુરિત થવા માટે ઉર્વર ભૂમિ જોઈએ, યોગ્ય આબોહવા જોઈએ અને પ્રેમભર્યું પાલન જોઈએ. આ ઉર્વર ભૂમિ છે—શીલ. જો જમીન પથરાળ હોય, તો બીજ સૂકાઈ જાય છે. તેમજ, જો વ્યક્તિત્વમાં શીલનો અભાવ હોય, તો આધ્યાત્મિક સંસ્કારો સુષુપ્ત જ રહે છે. તેઓ ન તો ફૂલે છે, ન તો ફળે છે.
શીલનો પ્રથમ સ્પર્શ વિનમ્રતા છે. વિનમ્રતા એ વ્યક્તિને પોતાના સીમિત અહંકારમાંથી મુક્ત કરે છે. જે વ્યક્તિ જાણે છે કે તે સમગ્ર બ્રહ્માંડનો એક નાનો અંશ છે, તે અન્ય પ્રત્યે કરુણાશીલ બને છે. તેના વર્તનમાં નમ્રતા આવે છે. આ નમ્રતા કોઈ દબાણથી ઉત્પન્ન થતી નથી; તે આંતરિક પરિપક્વતાનું ફળ છે. જેમ પાકેલા ધાનની સળીઓ ઝૂકે છે, તેમ જ શીલવાન પુરુષનું મસ્તક નમ્રતાથી ઝૂકે છે.
શીલનો બીજો પરિમાણ છે—સત્યનિષ્ઠા. સત્ય માત્ર વાણીમાં નહીં, પરંતુ જીવનમાં પ્રગટ થવું જોઈએ. શીલવાન વ્યક્તિ સત્યને ઉપદેશરૂપે નહીં, પરંતુ સ્વભાવરૂપે જીવે છે. તેની આંખોમાં પારદર્શિતા હોય છે; તેના શબ્દોમાં વિશ્વાસનો ગરમાવો હોય છે. આવી વ્યક્તિ પર સમાજ સહજ રીતે વિશ્વાસ મૂકે છે, કારણ કે તે સ્વાર્થની ગૂંચવણમાં નથી ફસાતી. તેની પાસે જે છે, તે સ્પષ્ટ અને નિખાલસ છે.
આધ્યાત્મિક વારસો માત્ર ગ્રંથો વાંચવાથી કે વિધિઓ કરવાથી જાગતો નથી. તે તો શીલના શાંત સરોવરમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. જે વ્યક્તિ પોતાના આંતરિક ચિત્તને શુદ્ધ રાખે છે, તે જ પરમાત્માના સૂક્ષ્મ સ્પર્શને અનુભવી શકે છે. શીલ ચિત્તને શાંત કરે છે, વાસનાઓને મર્યાદિત કરે છે અને ભાવનાઓને સુમેળમાં રાખે છે. જ્યાં ચિત્ત નિર્મળ છે, ત્યાં આત્માની કિરણો સહજ રીતે ઝળહળી ઊઠે છે.
સમાજમાં આપણે ઘણીવાર પ્રતિભાશાળી લોકો જોઈએ છીએ—બુદ્ધિશાળી, શક્તિશાળી, પ્રભાવશાળી. પરંતુ જો શીલનો અભાવ હોય, તો તેમની પ્રભાવશીલતા ટકાઉ રહેતી નથી. સમય તેમને પડકારતો રહે છે. વિપરીત રીતે, શીલવાન વ્યક્તિ કદાચ બાહ્ય રીતે સામાન્ય લાગે, પરંતુ તેની આસપાસ એક અજાણી શાંતિનું આવરણ હોય છે. લોકો તેની નજીક આવતાં નિર્ભયતા અનુભવે છે. તેની ઉપસ્થિતિ જ એક પ્રેરણા બની જાય છે.
શીલ એ આત્માની સંગીતમયતા છે. જેમ વસંતમાં ફૂલોની સુગંધ પવન સાથે વિખેરાય છે, તેમ શીલવાન વ્યક્તિની સકારાત્મકતા આસપાસ ફેલાય છે. તે જ્યાં જાય, ત્યાં વિશ્વાસ અને સૌમ્યતાનો માહોલ સર્જાય છે. તેની આંખોમાં કરુણાનો ચમકારો હોય છે, અને હૃદયમાં સહઅસ્તિત્વની ભાવના. તે કોઈને દબાવતો નથી, પરંતુ સહારો આપે છે; કોઈને નાની નજરે નથી જોતો, પરંતુ સન્માનથી જુએ છે.
આધ્યાત્મિક સંસ્કારોનો સાચો અર્થ છે—માનવતાની ઊંચાઈ. જો કોઈ વ્યક્તિ નિયમિત ઉપાસના કરે, પરંતુ તેના વર્તનમાં કર્કશતા હોય, તો તેની સાધના અધૂરી છે. શીલ એ સાધનાનો પ્રાણ છે. તે વિના ઉપાસના પણ ખોખલી લાગે છે. શીલ સાથે તો સામાન્ય જીવન પણ ઉપાસના બની જાય છે. રોજિંદા કાર્યોમાં પણ દિવ્યતાનો અહેસાસ થવા લાગે છે.
શીલવાન પુરુષ સર્વત્ર પૂજાય છે—આ વાત કોઈ અતિશયોક્તિ નથી. પૂજા અહીં માત્ર આરતી કે નમન સુધી મર્યાદિત નથી. પૂજા એટલે હૃદયથી સન્માન. જે વ્યક્તિ પોતાના વર્તનમાં સદાચાર, કરુણા અને નિખાલસતા રાખે છે, તેને લોકો સહજ રીતે માન આપે છે. તેની ગેરહાજરીમાં પણ સ્નેહથી યાદ કરવામાં આવે છે. તેની જીવનયાત્રા અન્ય માટે માર્ગદર્શક બની જાય છે.
આધુનિક યુગમાં, જ્યાં સ્પર્ધા અને ઝડપ જીવનનો અંગ બની ગયા છે, ત્યાં શીલનું મહત્ત્વ વધુ વધી જાય છે. માહિતીના વહેણ વચ્ચે માણસ ક્યારેક મૂલ્યો ભૂલી જાય છે. પરંતુ શીલ એ આંતરિક દિશાસૂચક છે, જે આપણને યાદ અપાવે છે કે પ્રગતિ માત્ર બાહ્ય સિદ્ધિઓથી નહીં, પરંતુ આંતરિક શુદ્ધતાથી માપવી જોઈએ. શીલ આપણને થોભીને વિચારવાનું શીખવે છે—શું હું જે કરી રહ્યો છું, તે માનવતાને પોષે છે?
શીલનો વિકાસ કોઈ એક દિવસમાં થતો નથી. તે તો સતત જાગૃતિથી પોષાય છે. નાના-નાના નિર્ણયો—સાચું બોલવું, વચન નિભાવવું, ક્રોધને કાબૂમાં રાખવો, પરપ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવી—આ બધું શીલની માટીને ઉર્વર બનાવે છે. જેમ બાગવાન રોજ છોડને પાણી આપે છે, તેમ જ આપણને રોજ પોતાના ચિત્તને સંભાળવું પડે છે. આ સંભાળ જ આધ્યાત્મિક સંસ્કારોને પુષ્પિત કરે છે.
શીલનું સૌંદર્ય એમાં છે કે તે પ્રદર્શન નથી માંગતું. તે સહજ છે, નિર્ભાર-બોજરહિત છે. શીલવાન વ્યક્તિ પોતાના સદગુણોનો પ્રચાર કરતી નથી; તેના જીવનની સરળતા જ તેનો પરિચય બની જાય છે. જેમ ચંદ્ર શાંત રીતે પ્રકાશ ફેલાવે છે, તેમ શીલવાન પુરુષ નિર્વિકાર રીતે પ્રકાશિત રહે છે.
અંતમાં, માનવ જીવનની સાચી સફળતા એમાં નથી કે આપણે કેટલું પ્રાપ્ત કર્યું, પરંતુ એમાં છે કે આપણે કેટલું સંવર્ધિત કર્યું—પોતામાં અને અન્યમાં. આધ્યાત્મિક સંસ્કારોની ધરોહર દરેકમાં છે, પરંતુ તેને અંકુરિત કરવા માટે શીલનો આધાર અનિવાર્ય છે. શીલ વગર જીવનનું વૃક્ષ સૂકાઈ શકે છે; શીલ સાથે તે હરિયાળું, સુગંધિત અને છાયાદાર બને છે.
ચાલો, આપણે સૌ પોતાના અંતરમાં ઝાંખી કરીએ. શું આપણા જીવનમાં શીલની વસંત ખીલી રહી છે? જો હા, તો આપણા આધ્યાત્મિક સંસ્કારોનું વૃક્ષ નિશ્ચિતપણે વિકાસ પામશે અને જો હજી પણ ક્યાંક કઠોરતા બાકી હોય, તો તેને મૃદુ બનાવવા માટે જાગૃત પ્રયત્ન કરીએ. કારણ કે અંતે, શીલ જ એ દીપક છે, જે આત્માના મંદિરમાં નિરંતર પ્રગટ રહે છે—અને જેનું પ્રકાશ સમગ્ર વિશ્વને શાંત, સૌમ્ય અને પવિત્ર બનાવે છે.
“शीलं परम भूषणम्।”
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 7
નમસ્કાર… સ્નેહવંદન !
“સફળતા નહિ શાંતિ શોધો
શાંતિ મળે તો બધું સરળ લાગે
ધર્મ એ તર્ક નહિ, અનુભવ છે
જ્યાં અનુભવ થાય ત્યાં ઈશ્વર મળે.”
ધર્મ એટલે જે ધારણ કરી શકાય છે. આ ધારણ કરવું એટલે જ પાક્કી સમજણ- સ્વાનુભૂતિથી યથાર્થ જીવનમાં આચરણ કરવું. ભવયાત્રા કોઈ સંકીર્ણ પગદંડી પર ચાલવાનો પ્રયાસ નથી, અપિતું મૂલ્યનિષ્ઠાથી સ્વૈચ્છાએ આચરાયેલ સ્વાધ્યાય છે. તેની ઇમારત ગ્રંથોના બળે ઊભી નથી પણ નિજ અનુભવ એક માત્ર આધાર કે સંદર્ભ છે. આ પ્રક્રિયા સોંસરવી વ્યક્તિના આ सेચરણ સાથે પસાર થઈ રહી છે.
આ સંતવાણી માનવજીવનની આંતરિક દિશા બદલવાની શક્તિ ધરાવે છે. આ શબ્દો કોઈ ઉપદેશરૂપ ભાષણ નથી, પરંતુ જીવનના તત્વને સ્પર્શતી અનુભૂતિજન્ય સત્યઘોષણા છે. આજના યુગમાં માણસ સફળતાની દોડમાં એટલો વ્યસ્ત થઈ ગયો છે કે તેણે પોતાનું અંતરંગ સાંભળવાનું જ બંધ કરી દીધું છે. સફળતા એટલે શું—આ પ્રશ્નનો જવાબ સમાજે તૈયાર કરી આપ્યો છે: પદ, પ્રતિષ્ઠા, સંપત્તિ અને લોકમાન્યતા. પરંતુ આ જવાબ માણસના અંતરમાં ઉદ્ભવતા પ્રશ્નોને શાંત કરી શકતો નથી. તેથી જ સંત કહે છે—સફળતા નહિ, શાંતિ શોધો.
શાંતિ એ કોઈ પરિસ્થિતિ નથી, કોઈ વસ્તુ નથી કે કોઈ વ્યક્તિ આપતી ભેટ નથી. શાંતિ એ મનની અવસ્થા છે. જ્યારે મન પોતાની અપેક્ષાઓ, તુલનાઓ અને ભયોથી મુક્ત થાય છે ત્યારે શાંતિ સ્વાભાવિક રીતે પ્રગટ થાય છે. સફળતા હંમેશા શરતી હોય છે—એક લક્ષ્ય પૂરું થાય ત્યાં સુધી; પછી નવું લક્ષ્ય, નવી દોડ, નવી ચિંતા. શાંતિ એવી નથી. શાંતિ સ્થિર છે, નિર્ભર છે, આત્મનિષ્ઠ છે. જે વ્યક્તિ શાંતિમાં સ્થિર થાય છે, તે સફળતાને જીવનનું સાધન બનાવે છે, લક્ષ્ય નહીં.
શાંતિ મળ્યા પછી જીવન સરળ લાગે છે—આ વાક્ય અત્યંત સત્ય છે. કારણ કે જીવનની જટિલતા ઘટનાઓમાં નથી, પરંતુ આપણા પ્રતિભાવોમાં છે. અશાંત મન નાની વાતને મોટી બનાવી દે છે, જ્યારે શાંત મન મોટી મુશ્કેલીને પણ સહજ રીતે સ્વીકારી શકે છે. શાંતિ એટલે નિષ્ક્રિયતા નહીં; શાંતિ એટલે જાગૃતતા. શાંત મન વધુ સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે, વધુ ઊંડું સમજી શકે છે અને વધુ સાચું વર્તી શકે છે. આવી શાંતિ જીવનને સહજ, સ્વાભાવિક અને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે.
ધર્મ વિશે સંત કહે છે કે ધર્મ તર્ક નથી, અનુભવ છે. આ વાક્ય આધુનિક માનવ માટે ખાસ વિચારણારૂપ છે. આપણે ધર્મને ઘણીવાર માન્યતાઓ, નિયમો અને વિધિઓમાં બાંધી દઈએ છીએ. ધર્મ વિશે ચર્ચા કરીએ છીએ, વિવાદ કરીએ છીએ, એકબીજાને ખોટા ઠરાવીએ છીએ. પરંતુ આ બધામાં ધર્મનો આત્મા ખોવાઈ જાય છે. ધર્મ કોઈ વિચારધારા નથી જેને માત્ર બુદ્ધિથી સમજાઈ જાય; ધર્મ તો જીવવાની કળા છે. જેમ કોઈને તરવું શીખવું હોય તો પુસ્તકો વાંચવાથી કામ ચાલતું નથી—પાણીમાં ઉતરવું પડે—એમ ધર્મ પણ અનુભવથી જ જીવંત બને છે.
તર્ક માર્ગ બતાવી શકે છે, પરંતુ ચાલવું તો પોતે જ પડે. અનુભવ વગર ધર્મ સૂકો થઈ જાય છે, અને માત્ર વિધિ બની રહે છે. જ્યારે ધર્મ અનુભવમાં ઉતરે છે ત્યારે તે કરુણા બને છે, પ્રેમ બને છે, સેવા બને છે. ધ્યાનમાં શાંત થતું મન, પ્રાર્થનામાં ઝૂકતું હૃદય, સેવા કરતી વખતે ઓગળતું ‘હું’—આ બધું ધર્મના અનુભવો છે. અહીં કોઈ પુરાવો જોઈએ નહીં; અનુભવ પોતે જ પ્રમાણ બની જાય છે.
અંતે સંત કહે છે—જ્યાં અનુભવइक થાય ત્યાં ઈશ્વર મળે. ઈશ્વરને આપણે ઘણીવાર બહાર શોધીએ છીએ—મંદિરોમાં, ગ્રંથોમાં, ગુરુઓમાં. પરંતુ સંતદૃષ્ટિ કહે છે કે ઈશ્વર કોઈ સ્થાનવિશેષમાં કેદ નથી. ઈશ્વર ત્યાં પ્રગટ થાય છે જ્યાં અનુભવ છે, જ્યાં ચેતના જાગૃત છે. જ્યારે કોઈ માતા પોતાના બાળક માટે નિસ્વાર્થ પ્રેમ અનુભવે છે, ત્યારે એ પ્રેમમાં ઈશ્વર છે. જ્યારે કોઈ અજાણ્યા માટે કરુણા જાગે છે, ત્યારે એ કરુણામાં ઈશ્વર છે. જ્યારે ધ્યાનમાં મન શાંત થઈ જાય છે અને ‘હું’નું ભારણ ઓગળી જાય છે, ત્યારે એ શૂન્યમાં ઈશ્વરનો સ્પર્શ છે.
ઈશ્વર કોઈ દુરસ્થ સત્તા નથી જેને તર્કથી સાબિત કરવી પડે. ઈશ્વર તો જીવંત અનુભવ છે—પ્રેમમાં, શાંતિમાં, સત્યમાં. જ્યાં જીવન સહજ બને છે, જ્યાં મન નિર્ભય બને છે, જ્યાં હૃદય ખુલ્લું બને છે—ત્યાં ઈશ્વર મળતો રહે છે. તેથી સંતકથન આપણને બહારથી અંદર તરફ વાળે છે. સફળતાની દોડમાંથી શાંતિ તરફ, તર્કની ગૂંચમાંથી અનુભવ તરફ, અને શોધમાંથી સાક્ષાત્કાર તરફ.
થિયોસોફિકલ માર્ગ સત્ય શોધનો માર્ગ છે. તે માટે અનુભૂતિ કરવી પડે. પુસ્તકો એક સાધન માત્ર છે. તે આપણું સર્વસ્વ — અંતિમ લક્ષ્ય કે સાધ્ય નથી. બધા જ રહસ્યોને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી સમજવા એ થિયોસોફિકલ સોસાયટીનુ સર્વોપરિ લક્ષ્ય છે. તેમાં સેવેલી પ્રમાદ કે થતી ચૂક ઇચ્છિત ફળની પ્રાપ્તિ કરવી શકે નહીં.
આ વાણી આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવન જીતવાની સ્પર્ધા विचारार्थ, પરંતુ જીવવાની યાત્રા છે. જ્યારે આ યાત્રામાં શાંતિ સાથી બને છે, ત્યારે દરેક પગલું પ્રાર્થના બની જાય છે અને દરેક શ્વાસમાં ઈશ્વરની હાજરી અનુભવાય છે.
ખરી પ્રાર્થના એ વ્યક્તિના અંતરમાં પ્રગટેલ દીપક છે, જે અંધકાર … અંધશ્રદ્ધા દૂર કરી સત્યની વાસ્તવિક પ્રતીતિ કરાવી શકે છે. સારા દેખાવવા કે સાધુપુરુષ હોવાની પ્રતીતિ આચરણથી જ થઈ શકે - માત્ર તેના માટે જ કોઈપણ સંસ્થા સાથે ઘરોબો રચી શકાય નહીં. અને જો એમ હોય તો તે અલ્પાયુષી નીવડી શકે છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 6
નમસ્કાર…. સ્નેહવંદન !j
એક ભાઈને કચરામાંથી મૂલ્યવાન હીરો મળી આવ્યો. એ હીરા વેચીને વૈભવ માણવાને બદલે, જીવનભર બીજા હીરાની શોધમાં કચરો જ ફેંદતો રહ્યો.
જીવનમાં પણ આવું જ છે … !!
જીવનનો આનંદ લેવો હોય તો … જે નથી એની ચિંતા છોડો …
જે છે, એનો આનંદ લો … !!
ઉપરોક્ત કથન દેખાવમાં નાનકડું લાગે છે, પરંતુ તેમાં જીવનનો એક અત્યંત કરુણ અને સત્યસભર સંદેશ છુપાયેલો છે. કચરામાંથી મળેલો હીરો માત્ર એક પથ્થર નથી; તે જીવનમાં અચાનક મળેલી કૃપા, તક, સુખ, સંતોષ કે શાંતિનું પ્રતીક છે. એ હીરો મળ્યા પછી પણ જે ભાઈ જીવનભર બીજા હીરાની શોધમાં કચરો ફેંદતો રહ્યો, તે હકીકતમાં આપણાં સૌના મનનું પ્રતિબિંબ બની જાય છે.
માનવ જીવનમાં ઘણીવાર એવું બને છે કે જે મળ્યું છે, તે પૂરતું હોવા છતાં મન તેને સ્વીકારતું નથી. એક હીરો મળવો એ પૂર્ણતાનો સંકેત હોઈ શકે, પરંતુ મન તરત જ તેને પૂરતું માને નહીં. મન કહે છે—કદાચ બીજો પણ મળશે, કદાચ વધુ ચમકદાર, વધુ મૂલ્યવાન. આ ‘કદાચ’ની લાલસા માણસને કદી સ્થિર રહેવા દેતી નથી. પરિણામે, જે આનંદ હાથે આવ્યો હતો, તે માણ્યા વિના જ છૂટી જાય છે.
કચરો એ જીવનમાં રહેલા અભાવ, ફરિયાદ, તુલના અને અતૃપ્તિનું પ્રતીક છે. હીરો એ સંતોષ, આનંદ, પ્રેમ, આરોગ્ય, સંબંધો અને આંતરિક શાંતિનું પ્રતીક છે. દરેક માણસને જીવનમાં ઓછામાં ઓછો એક હીરો તો મળે જ છે. કોઈને પ્રેમાળ પરિવાર મળે છે, કોઈને સારો સ્વાસ્થ્ય, કોઈને સાદું પરંતુ સુરક્ષિત જીવન, તો કોઈને આત્મિક શાંતિનો એક ક્ષણિક અનુભવ. પરંતુ દુઃખ ત્યાંથી શરૂ થાય છે, જ્યાં આ મળેલા હીરાની કદર થતી નથી.
એ ભાઈ પાસે હીરો વેચીને વૈભવ માણવાનો વિકલ્પ હતો. અહીં વૈભવ માત્ર ધનસંપત્તિનો નથી, પરંતુ જીવનને માણવાની ક્ષમતાનો છે. પરંતુ તેણે એ વિકલ્પ પસંદ ન કર્યો. કારણ કે મનને મળેલી વસ્તુમાં આનંદ કરતાં, ન મળેલી વસ્તુની શોધ વધુ રોમાંચક લાગે છે. આ જ માનવ મનની વિસંગતિ છે. જે છે, તે સામાન્ય લાગે છે; જે નથી, તે વિશેષ લાગે છે.
જીવનમાં આપણને પણ ક્યારેક એવું લાગ્યું જ હશે કે “આ ક્ષણે હું ખુશ છું.” એ ક્ષણ નાની હશે, ક્ષણિક હશે, પરંતુ સાચી હશે. બાળકપણની નિર્દોષ હાસ્યભરી ક્ષણો, યુવાનીમાં મળેલો પ્રેમ, કોઈ સફળતા પછી મળેલી શાંતિ, કે કોઈના સ્નેહસભર શબ્દો—આ બધાં જીવનના હીરા છે. પરંતુ આપણે આ ક્ષણોને સંગ્રહવાને બદલે, તરત જ આગળ શું નથી તેની ગણતરી શરૂ કરી દઈએ છીએ.
“જે નથી એની ચિંતા” માનવ જીવનનું સૌથી મોટું દુઃખ છે. જે નથી, તે મનમાં સતત અવાજ કરે છે. જે છે, તે શાંત રહે છે. તેથી આપણું ધ્યાન હંમેશા ખાલી જગ્યાઓ તરફ ખેંચાય છે. બીજાની સફળતા આપણને આપણી અપૂર્ણતાની યાદ અપાવે છે. સમાજની તુલના આપણને આપણું જીવન નાનું અને અધૂરું લાગે એવી બનાવી દે છે. આ રીતે આપણે હીરા હાથમાં રાખીને પણ નજર કચરામાં જ રાખીએ છીએ.
“જે છે, એનો આનંદ લો” એ માત્ર સુખની સલાહ નથી, એ એક આંતરિક શિસ્ત છે. એ સ્વીકારવાની કલા છે. એ સમજ છે કે જીવન સંપૂર્ણ બનવા માટે બધું જ હોવું જરૂરી નથી. જે છે, તે પૂરતું માનવાની ક્ષમતામાં જ સાચો આનંદ છુપાયેલો છે. જે વ્યક્તિ પોતાના જીવનમાં રહેલા નાનકડા સુખને માણી શકે છે, તે મોટાં દુઃખ વચ્ચે પણ અડગ રહી શકે છે.!
એ ભાઈનું જીવન કચરામાં ખોદકામ કરતા પસાર થઈ ગયું. કદાચ તેણે બીજા હીરા ક્યારેય ન મળ્યા. પરંતુ સૌથી મોટી કરુણતા એ હતી કે જે હીરો મળ્યો હતો, તેનો આનંદ પણ તે માણી શક્યો નહીં. આ જ ભૂલ આપણે જીવનમાં વારંવાર કરીએ છીએ. ભવિષ્યની આશામાં વર્તમાન ગુમાવી દઈએ છીએ.
જીવન કોઈ અંતહીન શોધ નથી. જીવન તો મળેલી ક્ષણોને જીવવાની પ્રક્રિયા છે. હીરો મળવો એ ભાગ્ય હોઈ શકે, પરંતુ તેને ઓળખવું, સ્વીકારવું અને માણવું એ જાગૃતિ છે. જે માણસ આ જાગૃતિ મેળવી લે છે, તે કચરામાંથી બહાર આવી જાય છે.
આ કથન આપણને શીખવે છે કે સુખની ચાવી બહાર ક્યાંય નથી. તે આપણા હાથમાં પહેલેથી જ છે. જરૂર છે તો માત્ર નજર ફેરવવાની—કચરાથી હટાવીને હીરા તરફ. જે ક્ષણે આપણે “જે નથી” તેની ચિંતા છોડીને “જે છે” એનો આનંદ લેવાનું શીખી લઈએ, એ ક્ષણથી જીવન ખરેખર જીવંત બની જાય છે.
થિયોસોફિકલ સોસાયટી માનવીના આંતર -બાહ્ય જગતને ઉન્નત કરવાનો વિવેક જાગૃત કરી પરમ સત્ય તરફના માર્ગને પ્રશસ્ત કરનારી અનૂઠી સંસ્થા છે, જેની કોંખમાં વિશ્વબંધુત્વનો દિવ્ય સંદેશ છે, સર્વધર્મ સમભાવ સાથે પ્રાકૃતિક રહસ્યોને વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી સમજવાની ઉજ્જવળ તકો - સંભાવનાઓ રહેલી છે. રૂપક કથાઓ … સંકેતો સર્વથા પ્રેરક બની કશુંક મૂલ્યનિષ્ઠ રીતે વિચારવાની ઉર્વરક ભૂમિ સમાન બની શકે છે. પ્રત્યેક સુવિચાર એક વ્યક્તિની રચનાત્મક દૃષ્ટિની ફલશ્રુતિ છે. એ રંગીન .. સુગંધયુક્ત પુષ્પો છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 5
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
આજે કડોલીમાં “ ભારતસમાજીય પૂજા વિધિની ક્ષણોમાં ….
વિશ્વ નારાયણમ : એક વૈશ્વિક ઉપાસનાનો આંતરિક સ્વર…
(ભારતસમાજીય પૂજાના મંત્ર પર ભાવવિસ્તાર)
થિયોસોફિકલ સોસાયટીમાં યોજાતી “ભારતસમાજીય પૂજા” કોઈ એક ધર્મ, સંપ્રદાય કે માન્યતાની સીમામાં બંધાયેલી વિધિ નથી; તે તો માનવચેતનાના વૈશ્વિક સ્વરૂપને સ્પર્શતી એક આંતરિક સાધના છે. અહીં “પૂજા” શબ્દ માત્ર આચારિક વિધિ તરીકે નહિ, પરંતુ જીવન પ્રત્યેની જાગૃત, કૃતજ્ઞ અને સમર્પિત દૃષ્ટિ તરીકે પ્રગટ થાય છે. આ પૂજાના હૃદયમાં ગૂંથાયેલો મંત્ર—
“વિશ્વ નારાયણમ દેવમ, અક્ષરમ પરમ પદમ
વિશ્વતઃ પરમ નિત્યમ, વિશ્વ નારાયણમ હરિમ …”
—માત્ર સ્તુતિ નથી; તે એક દાર્શનિક ઘોષણા છે, એક આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિકોણ છે અને સર્વત્ર વ્યાપક સત્યની અનુભૂતિ તરફ દોરી જતો માર્ગ છે.
‘વિશ્વ નારાયણમ દેવમ’ — ઈશ્વરનું વૈશ્વિક સ્વરૂપ
મંત્રનો પ્રથમ પાદ જ આપણને એક મહત્ત્વપૂર્ણ વિચાર તરફ લઈ જાય છે. અહીં “નારાયણ” કોઈ એક દૈવી સ્વરૂપ કે પૌરાણિક વ્યક્તિ સુધી સીમિત નથી. “વિશ્વ નારાયણમ” એટલે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપ્ત દૈવી ચેતના. જે દેખાય છે, જે નથી દેખાતું, જે જીવંત છે અને જે નિર્જીવ લાગે છે — એ સર્વમાં જે સત્તા ધબકે છે, તે જ નારાયણ.
થિયોસોફિકલ દૃષ્ટિ અનુસાર ઈશ્વર બહાર ક્યાંક બેસેલો નિયંત્રણકાર નથી; તે તો સર્વમાં વસેલો આંતરિક સિદ્ધાંત છે. પર્વતની સ્થિરતા, નદીનો પ્રવાહ, વૃક્ષની નિઃશબ્દ વૃદ્ધિ, માનવહૃદયની સંવેદના — આ બધું એક જ દિવ્ય તત્વની વિવિધ અભિવ્યક્તિઓ છે. “વિશ્વ નારાયણમ દેવમ” એ આપણને યાદ અપાવે છે કે ઉપાસના મંદિર કે મૂર્તિ સુધી સીમિત નથી; સાચી પૂજા તો સમગ્ર સૃષ્ટિને પવિત્ર નજરે જોવામાં છે.
‘અક્ષરમ પરમ પદમ’ — જે બદલાતું નથી તે સત્ય
“અક્ષરમ” શબ્દ ભારતીય દાર્શનિક પરંપરામાં અત્યંત ઊંડો અર્થ ધરાવે છે. જે નાશ પામતું નથી, જે સમયથી પર છે, જે પરિવર્તનની અસરથી અસ્પર્શિત રહે છે — તે અક્ષર. વિશ્વ સતત બદલાય છે: જન્મ–મરણ, સર્જન–વિનાશ, સુખ–દુઃખ — આ બધું પ્રવાહમાન છે. પરંતુ આ બદલાવની પૃષ્ઠભૂમિમાં એક એવું તત્વ છે, જે અચળ છે, શાશ્વત છે.
“પરમ પદમ” એટલે સર્વોચ્ચ અવસ્થા — જ્યાં પહોંચ્યા પછી કોઈ વધુ મેળવવાનું બાકી રહેતું નથી. આ પદ કોઈ ભૌતિક સ્વર્ગ નથી; તે તો ચેતનાની એવી ઊંચી સ્થિતિ છે જ્યાં અહંકાર વિલય પામે છે અને આત્મા પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખે છે. થિયોસોફિકલ સાધનામાં આ “પરમ પદમ” આત્મસાક્ષાત્કારની અવસ્થા તરીકે સમજાય છે — જ્યાં વ્યક્તિ પોતાને સમગ્ર માનવજાતિથી અલગ નથી માનતો.
‘વિશ્વતઃ પરમ નિત્યમ’ — સર્વત્ર વ્યાપક શાશ્વતતા
આ પંક્તિમાં એક અદ્ભુત સમન્વય છે. “વિશ્વતઃ” એટલે સર્વ દિશામાં, સર્વ સ્થાને. ઈશ્વર કોઈ એક પવિત્ર ભૂમિ, એક વિશેષ જાતિ કે એક પસંદગીના વર્ગ માટે મર્યાદિત નથી. તે સર્વત્ર છે — ગામમાં પણ, શહેરમાં પણ; ગરીબમાં પણ, સમૃદ્ધમાં પણ; વિદ્વાનમાં પણ અને નિર્દોષ અજ્ઞાતમાં પણ.
“પરમ નિત્યમ” એટલે જે સદાકાળ છે. આ શાશ્વતતા સમયની ગણતરીથી પર છે. સમય તો માનવમનનો માપદંડ છે; દૈવી ચેતના તો સમયને પણ આવરી લે છે. આ વિચાર આપણને જીવનની અનિશ્ચિતતાઓ સામે સ્થિર રહેવાની શક્તિ આપે છે. જ્યારે માણસ આ શાશ્વત તત્વ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તાત્કાલિક સફળતા–અસફળતાની અસર ઓછી થઈ જાય છે.
‘વિશ્વ નારાયણમ હરિમ’ — અંધકાર હરણ કરનાર ચેતના
અહીં “હરિ” શબ્દ વિશેષ અર્થ ધરાવે છે. હરિ એટલે હરણ કરનાર — અજ્ઞાન, અવિદ્યા, ભય અને દ્વેષને દૂર કરનાર. થિયોસોફિકલ સોસાયટીના મૂળ તત્વોમાં એક મુખ્ય તત્વ છે: અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાન તરફની યાત્રા. આ મંત્ર એ યાત્રાનો આધ્યાત્મિક દીપક છે.
જ્યારે આપણે “વિશ્વ નારાયણમ હરિમ” ઉચ્ચારીએ છીએ, ત્યારે તે માત્ર બાહ્ય અંધકાર દૂર કરવાની પ્રાર્થના નથી; તે આપણા આંતરિક અંધકાર — પૂર્વગ્રહ, અહંકાર, સ્વાર્થ અને સંકુચિત દૃષ્ટિ — ને દૂર કરવાની સંકલ્પબદ્ધતા છે. સાચી પૂજા ત્યાંથી શરૂ થાય છે, જ્યાં મનુષ્ય પોતે બદલાવાની તૈયારી દર્શાવે છે.
ભારતસામાજિય પૂજા અને વૈશ્વિક ભાઈચારો
થિયોસોફિકલ સોસાયટીનું મુખ્ય સૂત્ર છે — Universal Brotherhood of Humanity. “ભારતસામાજિય પૂજા” એ આ સૂત્રનું જીવંત પ્રતિક છે. અહીં ભારત કોઈ ભૌગોલિક સીમા નથી; ભારત એટલે જ્ઞાન, સહિષ્ણુતા અને આધ્યાત્મિક પરંપરાનું પ્રતીક. આ પૂજામાં ગવાતો મંત્ર સમગ્ર વિશ્વને એક કુટુંબ તરીકે જોવાની દૃષ્ટિ વિકસાવે છે.
આ મંત્ર આપણને શીખવે છે કે જ્યારે ઈશ્વર સર્વમાં છે, ત્યારે કોઈ “પરાયો” રહી જ નથી શકતો. જાતિ, ધર્મ, ભાષા કે રાષ્ટ્રના ભેદ કૃત્રિમ બની જાય છે. માનવ માત્ર માનવ રહે છે — અને એ જ સાચી આધ્યાત્મિકતા છે.
ઉપાસનાથી આચરણ તરફ
આ મંત્રનો સાચો અર્થ માત્ર પૂજા દરમિયાન જાગૃત રહેવામાં નથી; તેનો અર્થ છે જીવનમાં તેને ઉતારવો. જ્યારે આપણે દરેક વ્યક્તિમાં “વિશ્વ નારાયણ”ને જોશું, ત્યારે આપણું વર્તન સ્વયં બદલાશે. કરુણા, સહાનુભૂતિ, ન્યાય અને સેવા એ આપમેળે જીવનનો ભાગ બની જશે.
થિયોસોફિકલ દૃષ્ટિ મુજબ આધ્યાત્મિકતા એટલે દુનિયાથી પલાયન નહીં, પરંતુ દુનિયામાં રહીને સત્ય સાથે જીવવું. “વિશ્વ નારાયણમ” નો ભાવ હૃદયમાં સ્થિર થાય, ત્યારે જીવન પોતે જ એક પૂજા બની જાય છે.
આ મંત્ર કોઈ એક ક્ષણનો ઉચ્ચાર નથી; તે એક જીવનમંત્ર છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે ઈશ્વર દૂર નથી, પરમ નથી, અલગ નથી — તે તો અહીં છે, આપણા શ્વાસમાં, આપણા વિચારમાં, આપણા કર્મમાં. “વિશ્વ નારાયણમ દેવમ” નો ભાવ જ્યારે અંતરમાં ઉતરે છે, ત્યારે મનુષ્ય નાનો રહેતો નથી; તે સમગ્ર સૃષ્ટિ સાથે એકરૂપ થવા લાગે છે.
ભારતસામાજિય પૂજામાં આ મંત્રનું ગાન એ એક સામૂહિક સંકલ્પ છે — કે આપણે સૌ મળીને એવી દુનિયા રચીએ, જ્યાં આધ્યાત્મિકતા જીવનથી અલગ ન હોય, અને જીવન પોતે જ દિવ્ય અનુભૂતિ બની જાય.
અસ્તુ !
આજે, શ્રી રામકૃષ્ણ મઠ - લેખમ્બાના અધ્યક્ષ સ્વામીજી પૂજ્ય પ્રભુસેવાનંદ મહારાજ મારા હિંમતનગરના નિવાસસ્થાને પધારી અનન્યકૃપા કરી હતી.
પૂજ્ય સ્વામીજીના દર્શન હેતુ શ્રી વિનાયકભાઈ પંડ્યા, શ્રી વિજયભાઈ પંડ્યા, સુશ્રી નયનાબેન પંડ્યા, શ્રી જયેશભાઈ પંડ્યા, શ્રીમતી આરતીબેન પંડ્યા હાજર રહી શક્યા હતા તેમજ ગાંધીનગર ખાતે સ્થિત મારા પરિવારજનો - શ્રી ચિંતન પંડ્યા, શ્રીમતી માર્ગી પંડ્યા, શ્રીમતી મીનાબેન પંડ્યા, ચિ. રાઘવ અને ચિ. આરવ પંડ્યા વિગેરે ઓનલાઈન દર્શન કરવાનો લાભ મેળવી કૃતાર્થ થયા હતા.
શ્રી રામકૃષ્ણ ભાવધારાના અનન્ય સંતશ્રીના પાવન દર્શનથી હું વિશેષ ધન્યતા અનુભવ કરી રહ્યો છું.
શ્રી ગુરુદેવ અને શ્રી મા તથા સ્વામીજી મહારાજના આશિષ સર્વ પર નિત્ય બની રહે એવી પ્રાર્થના … ભાવવંદના !
- દીપક પંડ્યા, હિંમતનગર
મારી ભાવયાત્રા 3 (07.02.2026)
નમસ્કાર …. સ્નેહવંદન !
આપણી દૈનિક ભાષામાં “નિંદ્રા” અને “નિદ્રા” શબ્દો બહુ સહેજે એકબીજાના સ્થાને વપરાઈ જાય છે. સામાન્ય માન્યતા એવી છે કે બંને શબ્દો એક જ અર્થ આપે છે—ઊંઘ. પરંતુ વિચારપૂર્વક જોવામાં આવે તો આ બે શબ્દો વચ્ચે માત્ર ભાષિક નહીં, પરંતુ માનસિક, શારીરિક અને ચેતનાત્મક સ્તરે ઊંડું અંતર છે. આ અંતર સમજવું એટલે માનવ જીવનમાં આરામ, જાગૃતિ, બોધ અને અચેતનતાની સૂક્ષ્મ રેખાઓ ઓળખવી.
નિદ્રા મુખ્યત્વે શારીરિક જરૂરિયાત તરીકે ઓળખાય છે. શરીર જ્યારે થાકે છે, મગજની ક્રિયાશીલતા જ્યારે સતત જાગૃત અવસ્થામાં રહી શકતી નથી, ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જે અવસ્થા સર્જાય છે તે નિદ્રા છે. નિદ્રા એ જીવસૃષ્ટિ માટે અનિવાર્ય પ્રક્રિયા છે. તે શરીરને પુનઃશક્તિશાળી બનાવે છે, કોષિકાઓને આરામ આપે છે, સ્મૃતિને ગોઠવે છે અને ભાવનાત્મક સંતુલન જાળવે છે. વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો નિદ્રા દરમિયાન મગજ વિવિધ ચરણોમાં પ્રવેશે છે—હલકી ઊંઘ, ઊંડી ઊંઘ અને સ્વપ્નાવસ્થા. આ તમામ ચરણો શરીર અને મગજના સ્વસ્થ કાર્ય માટે જરૂરી છે.
પરંતુ “નિંદ્રા” શબ્દ અહીં માત્ર શારીરિક ઊંઘ સુધી સીમિત નથી. નિંદ્રા એ એક માનસિક–ચેતનાત્મક અવસ્થા છે. તેમાં આંખો ખુલ્લી હોઈ શકે, શરીર કાર્યરત હોઈ શકે, પરંતુ અંતરચેતના સુસ્ત, અચેતન અથવા અવિચારશીલ બની ગઈ હોય છે. નિંદ્રા એટલે જાગૃત દેખાતું અચેતનપણું. વ્યક્તિ ચાલે છે, બોલે છે, નિર્ણયો લે છે—પણ બોધપૂર્વક નહીં; ટેવ, ભય, લાલસા કે સમાજપ્રેરિત આદતોના આધારે.
આ રીતે નિદ્રા અને નિંદ્રા વચ્ચેનો પ્રથમ મોટો તફાવત એ છે કે નિદ્રા શારીરિક આરામ છે, જ્યારે નિંદ્રા ચેતનાનું સૂતેલું રહેવું છે. નિદ્રા પછી શરીર તાજગી અનુભવે છે, જ્યારે નિંદ્રા પછી વિચારશક્તિ ધૂંધળી રહે છે. નિદ્રા આપણને ઊર્જા આપે છે, નિંદ્રા આપણને જડતા આપે છે.
એક સચોટ ઉદાહરણ દ્વારા આ અંતર વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. માનો કે એક વિદ્યાર્થી રાત્રે પૂરતી નિદ્રા લે છે—સાતથી આઠ કલાકની ઊંઘ. સવારે તે ઉઠે છે, શરીર હળવું લાગે છે, આંખોમાં તાજગી છે. આ નિદ્રાનો લાભ છે. પરંતુ હવે એ જ વિદ્યાર્થી જો દિવસભર વર્ગમાં બેઠો હોય અને શિક્ષક જે સમજાવે છે તે સાંભળ્યા વગર માત્ર હાજરી પૂરતી બેઠો રહે, તો એ અવસ્થા નિંદ્રાની છે. અહીં તેની આંખો ખુલ્લી છે, શરીર જાગૃત છે, પરંતુ ચેતના સુસ્ત છે. એ સાંભળે છે, પરંતુ સમજતો નથી; જુએ છે, પરંતુ અનુભવતો નથી.
નિંદ્રા ઘણીવાર અજ્ઞાનતાની સહોદરી બને છે. માણસ જ્યારે પ્રશ્ન કરતો બંધ કરે છે, વિચાર કરતો અટકે છે, ત્યારે નિંદ્રા પ્રવેશ કરે છે. સમાજમાં પ્રચલિત માન્યતાઓને વિચાર્યા વિના સ્વીકારી લેવી, પરંપરાઓને સમજ્યા વિના અનુસરવી, અને પોતાના આંતરિક અવાજને દબાવી દેવો - આ બધું નિંદ્રાના લક્ષણો છે. આ અર્થમાં નિંદ્રા એક પ્રકારની આંતરિક ઊંઘ છે, જે માનવને જીવતો હોવા છતાં જાગૃત બનવા દેતી નથી.
આની સામે નિદ્રા ક્યારેય અવરોધ નથી; તે તો જાગૃતિ માટેની તૈયારી છે. યોગ્ય નિદ્રા વગર માનવ સાચી રીતે જાગૃત રહી શકે નહીં. અહીં એક સૂક્ષ્મ પરંતુ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે—નિદ્રા અને જાગૃતિ એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ પૂરક છે. જ્યારે નિંદ્રા અને જાગૃતિ પરસ્પર વિરોધી છે. નિંદ્રા જાગૃતિને નષ્ટ કરે છે, જ્યારે નિદ્રા જાગૃતિને પોષે છે.
૧) નિદ્રા – શાસ્ત્રોક્ત પરિભાષા
સંસ્કૃત પરિભાષા :
“ચેતનાવૃત્તિઓનો શારીરિક થાકના કારણે થતો તાત્કાલિક લય નિદ્રા કહેવાય.”
યોગશાસ્ત્રમાં (પતંજલિ યોગસૂત્ર) :
યોગસૂત્ર (૧.૧૦) મુજબ –
“અભાવપ્રત્યયાલંબના વૃત્તિર્નિદ્રા।”
ભાવાર્થ :
જે અવસ્થામાં ચેતના કોઈ વિષયનો અભાવ આધાર બનાવીને સ્થિર થાય છે, તે વૃત્તિને નિદ્રા કહેવાય.
અર્થાત્ નિદ્રા એ મનની એક સ્વાભાવિક વૃત્તિ છે, જેમાં વિષયજ્ઞાનનો અભાવ હોય છે. છતાં તે વૃત્તિરૂપ હોવાથી મન સંપૂર્ણ નષ્ટ થતું નથી; માત્ર કાર્ય સ્થગિત બને છે.
વેદાંતિક દૃષ્ટિએ :
ઉપનિષદોમાં નિદ્રાને સુષુપ્તિ અવસ્થા કહેવાય છે—
જ્યાં ઈન્દ્રિયો અને મન વિશ્રામમાં હોય છે, પરંતુ આત્મચેતના અસ્તિત્વમાં રહે છે.
૨) નિંદ્રા – શાસ્ત્રોક્ત પરિભાષા
સંસ્કૃત પરિભાષા :
“અવિદ્યાજન્ય પ્રમાદરૂપ ચેતનાવિસ્મૃતિ નિંદ્રા કહેવાય.”
દર્શનશાસ્ત્રીય અર્થમાં :
નિંદ્રા એ શારીરિક ઊંઘ નથી, પરંતુ ચેતનાનો પ્રમાદ છે—
અર્થાત્ જાણતા હોવા છતાં ન જાણવાનો ભાવ, જોતાં હોવા છતાં ન જોવાની અવસ્થા.
વેદાંતિક સંદર્ભ :
નિંદ્રા અવિદ્યાનો એક સ્વરૂપ ગણાય છે— જ્યાં આત્મબોધ ઢંકાઈ જાય છે અને મન અચેતન ટેવોમાં ચાલે છે.
ભાગવત અને ગીતા પરંપરામાં :
નિંદ્રા “પ્રમાદ” સાથે જોડાય છે—
પ્રમાદ એટલે આત્મવિસ્મૃતિ, અસાવધાની અને બોધશૂન્યતા.
આધુનિક જીવનમાં આ ભેદ વધુ ગંભીર બને છે. આજે માણસ પાસે આરામદાયક પથારીઓ છે, એસી રૂમ છે, દવાઓ છે—નિદ્રા માટેની સગવડો છે. છતાં ચેતનાની દૃષ્ટિએ તે વધુ ને વધુ નિંદ્રાગ્રસ્ત બનતો જાય છે. સતત સ્ક્રીન પર નજર, અવિરત માહિતીનો પ્રવાહ, અને વિચાર માટે સમયનો અભાવ—આ બધું મળીને માનસિક નિંદ્રાને ઊંડો બનાવે છે. માણસ જાણે છે, પણ સમજતો નથી; વાંચે છે, પણ વિચારતો નથી.
નિંદ્રાનો એક વધુ સ્વરૂપ છે—નૈતિક નિંદ્રા. જ્યારે અન્યાય સામે માણસ મૌન રહે છે, દુઃખ સામે અસંવેદનશીલ બને છે, ત્યારે એ નિંદ્રામાં છે. અહીં શરીર નહીં, પરંતુ અંતઃકરણ સૂતું હોય છે. એના વિરુદ્ધ, કોઈ વ્યક્તિ ઓછી નિદ્રા લઈ હોવા છતાં જો સમાજ માટે, સત્ય માટે જાગૃત રહે છે, તો એ ચેતનાની જાગૃતિમાં છે.
આ સંદર્ભમાં આધ્યાત્મિક વિચારધારાઓ નિંદ્રાને અવિદ્યાનો પર્યાય માને છે. “જાગો” એ માત્ર ઊંઘમાંથી ઉઠવાનો આદેશ નથી, પરંતુ આત્મબોધનો સંકેત છે. આત્મબોધ ત્યારે જ શક્ય છે, જ્યારે માણસ પોતાની નિંદ્રાને ઓળખે—પોતાના સ્વયંસંચાલિત વર્તન, અવિચારશીલ પ્રતિક્રિયાઓ અને અંધ અનુસરણને.
અંતે કહી શકાય કે નિદ્રા જીવનની આવશ્યકતા છે, જ્યારે નિંદ્રા જીવનની અવરોધક છે. નિદ્રા શરીરને આરામ આપે છે, નિંદ્રા ચેતનાને બાંધે છે. નિદ્રા પછી માનવ નવેસરથી જીવવા તૈયાર થાય છે, જ્યારે નિંદ્રા માનવને જીવતો હોવા છતાં જીવંત રહેવા દેતી નથી.
જો માણસ રોજ રાત્રે નિદ્રા લેતાં પહેલાં દિવસભરની પોતાની નિંદ્રાનો હિસાબ કરે—ક્યાં વિચાર્યા વિના ચાલ્યો, ક્યાં પ્રશ્ન કર્યા વગર માની લીધું, ક્યાં સંવેદના ગુમાવી—તો ધીમે ધીમે નિંદ્રાનો પડદો હળવો થવા લાગે. અને ત્યારે સાચી જાગૃતિ શરૂ થાય છે. એવી જાગૃતિ, જે નિદ્રાથી ડરે નહીં, પરંતુ નિંદ્રાને પાર કરી જાય.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 4
નમસ્કાર …. સ્નેહવંદન !
૧૪ ફેબ્રુઆરી – વેલેન્ટાઇન ડે : પ્રેમ અભિવ્યક્તિનો પવિત્ર અવસર….
માનવજીવનમાં કેટલીક ઘટનાઓ એવી હોય છે કે જે કોઈ સમયપત્રક મુજબ આવતી નથી, કોઈ પૂર્વયોજના માંગતી નથી અને કોઈ તૈયારીની અપેક્ષા પણ રાખતી નથી. તે સહજ રીતે જન્મે છે, પળમાં પ્રસરી જાય છે અને જીવનના અજાણ્યા ખૂણાઓમાં પણ પ્રકાશ પાથરી જાય છે. પ્રેમ એ આવી જ એક ઘટના છે—જે ‘કરવી પડે’ એવી ક્રિયા નથી, પરંતુ ‘થઈ જતી’ એક અતિસહજ અવસ્થા છે.
પ્રેમ જીવનની કોઈ વૈકલ્પિક પ્રક્રિયા નથી; તે જીવનની અનિવાર્ય શ્વાસપ્રક્રિયા છે. જેમ શ્વાસ વગર શરીર જીવંત રહી શકતું નથી, તેમ પ્રેમ વિના માનવ આત્મા કે માનવ સુંદર બની શકતો નથી. પ્રેમ માનવને સુકુમાર બનાવે છે, સંવેદનશીલ બનાવે છે, અને સૌથી મહત્વનું—તે માનવ બનાવે છે.
‘વેલેન્ટાઇન ડે’ કદાચ ભૂગોળની દૃષ્ટિએ વિદેશી પરંપરા તરીકે ઓળખાય, પરંતુ ભાવતત્વની દૃષ્ટિએ તે સર્વદેશીય છે, સર્વકાલીન છે અને સર્વમાનવીય છે, કારણ કે પ્રેમ કોઈ સંસ્કૃતિની બાંધછોડ સ્વીકારતો નથી. તે કોઈ ધર્મની સરહદમાં બંધાતો નથી. તે કોઈ એક ભાષાનો પણ મોહતાજ નથી. પ્રેમ તો સ્વયં માનવહૃદયની મૂળ ભાષા છે.
ભારતીય દર્શન પ્રેમને પરમાત્માનું સ્વરૂપ માને છે. ભક્તિ પરંપરામાં ઈશ્વર અને ભક્ત વચ્ચેનો સંબંધ પ્રેમથી જ જીવંત રહે છે. રાધા–કૃષ્ણ, મીરાં, તુલસી, નરસિંહ મહેતા—આ બધા નામો પ્રેમના જુદા–જુદા સ્વરૂપોની અભિવ્યક્તિ છે. અહીં પ્રેમ માત્ર લાગણી નથી; તે સાધના છે, સમર્પણ છે, અને આત્મવિસર્જનની પ્રક્રિયા છે.
‘વેલેન્ટાઇન ડે’ની સાચી મહત્તા ગુલાબ, કાર્ડ કે ભેટમાં નથી—તે તો પ્રેમ વ્યક્ત કરવાની હિંમતમાં છે. કારણ કે પ્રેમ અનુભવો તો સહેલો છે, પરંતુ તેને વ્યક્ત કરવો એ સાહસ છે. પોતાની નાજુક લાગણીઓને શબ્દો આપવા, આંખોમાં આંખ મિલાવી ‘હું તને પ્રેમ કરું છું’ કહી શકવું—આ સરળ લાગતું હોવા છતાં માનવ માટે સૌથી અઘરું કાર્ય બની જાય છે.
કેટલાંક લોકો આખું જીવન પ્રેમ અનુભવીને પણ વ્યક્ત કરી શકતા નથી. સમાજના ડરથી, સ્વાભિમાનના ભારથી, કે પોતાને અસ્વીકાર થવાની ભીતિથી તેઓ પોતાની અંદર ઊગેલી સુગંધને જ કૂંપળીમાં જ દબાવી દે છે. અને પછી જીવનભર એક અજાણી અકળામણ, એક મૌન વસવસો સાથે જીવતા રહે છે—કે “કાશ, એ દિવસે કહી દીધું હોત…”
પ્રેમ વ્યક્ત થતો નથી ત્યારે જીવનમાં વસંત આવી શકતી નથી. બહાર ભલે ઋતુ બદલાય, ફૂલો ખીલે, પવનમાં સુગંધ ફરે—પરંતુ અંદર ક્યાંક ખાલીપો રહી જાય છે. પરંતુ જો જીવનમાં એક દિવસ, માત્ર એક ક્ષણ પણ, નિર્મલ ભાવથી પ્રેમ વ્યક્ત થઈ જાય—તો જીવન સ્વયં વસંત બની જાય છે. પછી કોઈ તહેવારની જરૂર રહેતી નથી, કોઈ વિશેષ દિવસની અપેક્ષા રહેતી નથી.
પ્રેમ વ્યક્ત થતો હોય ત્યારે શબ્દો કરતાં મૌન વધુ બોલકું બની જાય છે. એક નજર, એક સ્પર્શ, એક સ્મિત—આ બધું ભાષા વગરનો સંવાદ છે. એ સમયે મનુષ્ય પોતાના અસ્તિત્વની સીમાઓ ભૂલી જાય છે અને સમર્પણની અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે. સમર્પણ એટલે ગુમાવવું નહીં, પરંતુ પોતાને વિસ્તૃત કરવું બની રહે છે.
દરેક મનુષ્યનું પોતાનું આગવું “પ્રેમતીર્થ” હોય છે. કોઈ માટે તે વ્યક્તિ સ્વરૂપે આવે છે, કોઈ માટે કોઈ વિચાર સ્વરૂપે, કોઈ માટે સેવા, કરુણા કે સર્જનાત્મકતા સ્વરૂપે. પ્રેમ માત્ર પ્રણય સુધી સીમિત નથી. માતા–પિતાનો સંતાન પ્રત્યેનો ભાવ, ગુરુનો શિષ્ય પ્રત્યેનું સમર્પણ, મિત્રતાની નિઃશબ્દ ઉષ્મા—આ બધા પ્રેમના જ વિવિધ આયામો છે.
‘વેલેન્ટાઇન ડે’ જો માત્ર યુગલ દિવસ બની રહે, તો તેની વ્યાપકતા સીમિત થઈ જાય છે. પરંતુ જો તેને પ્રેમ અભિવ્યક્તિના દિન તરીકે સમજીએ—તો તે દરેક મનુષ્ય માટે મહત્વનો બની જાય છે. આ દિવસે આપણે માત્ર કોઈ ખાસ વ્યક્તિને નહીં, પરંતુ જીવનને, પ્રકૃતિને, માનવતાને પણ પ્રેમ કરી શકીએ.
આ દિવસ આપણને પૂછે છે—શું આપણે પ્રેમને અંદર જ કેદ રાખીશું, કે તેને મુક્ત કરીશું? શું આપણે આપણા ભાવોને સ્વીકારવાની હિંમત રાખીશું, કે ફરી એકવાર મૌનને પસંદ કરીશું?
પ્રેમ વ્યક્ત કરવાથી કોઈ નાનું બનતું નથી. પ્રેમ વ્યક્ત કરનાર મનુષ્ય હંમેશા ઊંચો થાય છે—ભલે સામે જવાબ મળે કે ન મળે. કારણ કે પ્રેમની અભિવ્યક્તિ પોતે જ પૂર્ણતા છે. પરિણામની અપેક્ષા રાખ્યા વિના વ્યક્ત થતો ભાવ—એ જ ખરો પ્રેમ છે.
‘વેલેન્ટાઇન ડે’ આપણને આ સ્મૃતિભાન કરાવે છે કે જીવન ખૂબ ટૂંકું છે. ભાવોને અટકાવી રાખવા માટે નહીં, પરંતુ વહેવા દેવા માટે. જે કહેવાય તે આજે કહીએ, જે વ્યક્ત થાય તે આજે વ્યક્ત કરીએ. કારણ કે કાલ કદાચ અવસર ન આપે.
જ્યારે મનમાં કોઈ ખાસ સુગંધ પ્રસરે, જ્યારે હૃદય અચાનક નરમ પડી જાય, જ્યારે કોઈ માટે કંઈક અર્પણ કરવાની ઈચ્છા જાગે—ત્યારે જાણવું કે જીવન આપણને પ્રેમની અભિવ્યક્તિ માટે આમંત્રણ આપી રહ્યું છે. એ જ ક્ષણ ‘વેલેન્ટાઇન ડે’ છે. એ જ ક્ષણ પવિત્ર છે.
આ ૧૪ ફેબ્રુઆરી માત્ર તારીખ નથી—તે એક સ્મરણ છે. પ્રેમને ટાળવાનું નહીં, પરંતુ સ્વીકારવાનું. છુપાવવાનું નહીં, પરંતુ ઉજવવાનું. અને સૌથી મહત્વનું—પ્રેમને જીવવાનું.
જો આ દિવસે એક પણ હૃદય પોતાનો ભાવ વ્યક્ત કરવાની હિંમત કરે, તો એ દિવસ સાચા અર્થમાં ધન્ય બની જાય છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા 2
નમસ્કાર … સ્નેહવંદન !
ધાર્મિકતા કોઈ બહારથી ધારણ કરવાની વસ્તુ નથી, ન તો કોઈ દેખાવ, વેશભૂષા કે વિધિ–વિધાનથી પ્રાપ્ત થતી સિદ્ધિ છે. તે તો માનવના અંતરાત્મામાં ધીરે–ધીરે પ્રગટ થતી એક આંતરિક અવસ્થા છે—જે સ્વાનુભવ, આત્મચિંતન અને જીવનના સત્ય સાથેના સંવાદથી જન્મે છે. ધાર્મિકતા શોધવાની બાબત નથી; તે તો શોધવાનું બંધ કરતાં જ અનુભવાય છે. જે ક્ષણે માનવી બહારના આધારોથી મુક્ત થઈ પોતાના અંતરમાં ઊંડે ઉતરે છે, એ ક્ષણે ધાર્મિકતા પ્રગટ થવા માંડે છે.
આજના સમયમાં, દુર્ભાગ્યે, ધાર્મિકતા અને ધર્મના નામે ઘણો ગુંચવાડો સર્જાયો છે. ધર્મ, જે માનવને વિશાળ બનાવવાનો માર્ગ હતો, તે ઘણી વખત સંકીર્ણતા અને અહંકારનું સાધન બની ગયો છે. ધાર્મિક દેખાવવું, ધાર્મિક લાગવું—આ બધું જાણે એક પ્રકારની સામાજિક ફેશન બની ગઈ હોય તેમ લાગે છે. કપડાં, ચિન્હો, મંત્રોચ્ચાર, બાહ્ય આચરણ—આ બધું ધાર્મિકતાનું પ્રમાણપત્ર નથી, પરંતુ ઘણી વખત એના આડમાં આંતરિક ખાલીપો છુપાવવાનો પ્રયાસ હોય છે.
ધાર્મિકતા કોઈ પદાર્થમાં વસતી નથી. પાણી, અગ્નિ, મૂર્તિ, સ્થાન કે કોઈ અન્ય વ્યક્તિ—આમાંથી કોઈ પણ ધાર્મિક બની શકતું નથી. ધાર્મિકતા તો ચેતનાની અવસ્થા છે, જે માનવીના આંતરિક જગતમાં પ્રગટ થાય છે. તેથી જ તેને અનુભવવા માટે કોઈ બહારની વસ્તુને પવિત્ર કે અપવિત્ર ઠરાવવાની જરૂર રહેતી નથી. જે વ્યક્તિ અંદરથી પવિત્ર છે, તેના માટે બહારનું બધું જ પવિત્ર બની જાય છે.
આ સંદર્ભમાં ગઈકાલે રાત્રે ટ્રેનમાં બનેલી એક સામાન્ય લાગતી, પરંતુ ઊંડો સંકેત આપતી ઘટના ધ્યાન ખેંચે છે. મુસાફરી દરમ્યાન એક મહાનુભાવ પાણીની બોટલ જમીન પર રાખવામાં આવી હોવા અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરતા હતા. તેમનું કહેવું હતું કે પાણી પવિત્ર છે અને જમીન પર રાખવાથી તે અપવિત્ર થઈ જાય છે. પ્રથમ નજરે આ વિચાર ધાર્મિક લાગતો હોય, પરંતુ જો થોડી ક્ષણ માટે વિચારીએ તો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—શું ખરેખર પવિત્રતા જમીન કે પદાર્થથી નક્કી થાય છે? શું જમીન, જે સર્વને ધારણ કરે છે, જે પર આપણે ચાલીએ છીએ, જેમાંથી અન્ન ઉગે છે, તે અપવિત્ર હોઈ શકે?
આવો વિચાર માત્ર અવિચારશીલ જ નથી, પરંતુ માનવને આંતરિક રીતે સંકીર્ણ બનાવે છે. પાણી જમીન પર મૂકવાથી અપવિત્ર થઈ જાય છે—આ માન્યતા પાછળનો ભય અને અંધવિશ્વાસ ધાર્મિકતા નહીં, પરંતુ માનસિક અસુરક્ષા દર્શાવે છે. આવી સમજણ માનવને સત્ય તરફ નહીં, પરંતુ ભ્રમ તરફ દોરી જાય છે. અહીં પ્રશ્ન પાણીનો નથી; પ્રશ્ન છે માનવીની દૃષ્ટિનો.
સાચી ધાર્મિકતા ભયથી નહીં, પરંતુ સમજણથી જન્મે છે. જ્યાં ભય છે ત્યાં પ્રેમ નથી, અને જ્યાં પ્રેમ નથી ત્યાં ધાર્મિકતા રહી શકતી નથી. જે વ્યક્તિ સતત પવિત્ર–અપવિત્ર, ઊંચું–નીચું, આપણું–પરાયું એવી ભેદરેખાઓ ખેંચે છે, તે અંતરાત્માની વિશાળતા ગુમાવી બેસે છે. ધાર્મિક વ્યક્તિનું આંતરિક જગત તો ખુલ્લું આકાશ જેવું હોવું જોઈએ—જ્યાં દરેક અનુભવ માટે સ્થાન હોય, જ્યાં સહનશીલતા અને કરુણા સ્વાભાવિક રીતે વહેતી હોય.
આંતરિક રીતે ધાર્મિક વ્યક્તિ ક્યારેય અન્યને નાનું પાડતી નથી. તે જાણે છે કે સત્ય કોઈ એક માર્ગમાં બંધાયેલું નથી. તેની નજરે દરેક માનવી પોતાની યાત્રામાં છે, પોતાની સમજણના સ્તરે છે. તેથી તે ઉપદેશ આપતો નથી, દોષારોપણ કરતો નથી, પરંતુ પોતાના જીવનથી જ એક શાંત સંદેશ આપે છે. તેની ધાર્મિકતા બોલવામાં નથી, પરંતુ વર્તનમાં છે; તેના શબ્દોમાં નહીં, પરંતુ તેના મૌનમાં છે.
આજના સમયમાં આપણે ઘણી વખત ધાર્મિકતા અને સંસ્કારને નિયમો અને મનાઈઓમાં કેદ કરી દઈએ છીએ. શું કરવું, શું ન કરવું—આ યાદીમાં જીવનનો રસ અને સ્વતંત્રતા ખોવાઈ જાય છે. જ્યારે ધર્મ માનવીને મુક્ત કરવાનું સાધન હતો ત્યારે આપણે તેને બંધન બનાવી દીધો છે. પરિણામે, અંદરથી અશાંત અને બહારથી ધાર્મિક દેખાતી વ્યક્તિઓની સંખ્યા વધતી જાય છે.
સાચી ધાર્મિકતા કોઈને નારાજ થવા પ્રેરતી નથી, પરંતુ સમજવા પ્રેરે છે. ટ્રેનમાં મુસાફરી કરનાર તે મહાનુભાવ જો પાણીની બોટલને લઈને નારાજ થવા બદલે એક ક્ષણ માટે પોતાના મનમાં ઊભા થતા ભયને જોઈ શક્ય હોત તો કદાચ તેમને સમજાત કે સમસ્યા બહાર નથી, અંદર છે. ધાર્મિકતા એટલે અંદરની સફાઈ—વિચારોની, ભાવનાઓની, દૃષ્ટિની.
આત્મસાક્ષાત્કાર એ ધાર્મિકતાનું શિખર છે. તે કોઈ ગ્રંથ વાંચવાથી, કોઈ વિધિ પાલનથી કે કોઈ ખાસ ઓળખ ધારણ કરવાથી મળતો નથી. તે તો જીવનના અનુભવને સંપૂર્ણ સજાગતાથી જીવવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. જયારે માનવી પોતાના અહંકાર, ભય અને પૂર્વગ્રહોને ઓળખી તેમને છોડવા માંડે છે, ત્યારે જ ધાર્મિકતા પ્રગટ થાય છે.
આવી ધાર્મિકતા ક્યારેય સંકીર્ણ નથી હોતી. તે સર્વસમાવેશક હોય છે. તેમાં પ્રશ્ન પૂછવાની સ્વતંત્રતા હોય છે, શંકા કરવાની હિંમત હોય છે અને સત્ય સામે નમ્રતા હોય છે. ધાર્મિક વ્યક્તિ જાણે છે કે સત્ય કોઈની માલિકી નથી; તે તો અનંત છે, સતત વિસ્તરતું રહે છે.
અંતે, ધાર્મિકતા એટલે માનવી બનવાની કળા. બહારની પવિત્રતાની ચિંતા કરતાં જો આપણે અંદરની અશુદ્ધિને ઓળખી સાફ કરવાની હિંમત કરીએ, તો જીવન સ્વયં એક ધાર્મિક યાત્રા બની જાય. ત્યારે પાણી ક્યાં મૂકાયું છે એ મહત્વનું રહેતું નથી; મહત્વનું રહે છે કે આપણા હૃદયમાં શું વહે છે—ભય કે પ્રેમ, સંકીર્ણતા કે વિશાળતા. સાચી ધાર્મિકતા ત્યાંથી જ શરૂ થાય છે.
અસ્તુ !
મારી ભાવયાત્રા ….1
નમસ્કાર …. સસ્નેહવંદન !
એક દિવસ માટે મુંબઈ જઈ આવ્યો. આજે ગાંધીનગરમાં છું. એક સ્નેહીમિત્રે મોકલાવેલ સુવિચારની ભાવસૃષ્ટિમાં ડૂબકી મારવા પ્રવૃત્ત થયો છું.
“જીવનમાં ‘મળે’ છે તો ઘણું બધું આપણને પણ…
આપણે ‘ગણતરી’ તો એની જ કરીએ છીએ, જે નથી મળતું.”
માનવમનનો આ સ્વભાવ જ એવો છે કે જે હાથમાં છે તેનું મૂલ્ય તે ત્યારે જ સમજે છે, જ્યારે તે હાથમાંથી સરકી જાય. જે પ્રાપ્ત છે, તે સ્વાભાવિક લાગવા માંડે છે; અને જે અપ્રાપ્ત છે, તે અસહ્ય બની જાય છે. આ અસંતોષનું મૂળ કોઈ બાહ્ય અભાવમાં નહીં, પરંતુ આંતરિક દૃષ્ટિકોણમાં રહેલું છે.
જીવન દરરોજ આપણને શ્વાસ આપે છે—મુક્ત, મૌન અને સતત. આંખો ખૂલે ને પ્રકાશ મળે છે, હૃદય સતત ધબકે છે, વિચાર જન્મે છે, સ્મૃતિ જીવંત રહે છે. પરંતુ આ બધું આપણને “સામાન્ય” લાગે છે. આપણે તેને ગણતરીમાં જ લેતા નથી. તેની સામે, એક અધૂરી ઈચ્છા, એક અપૂર્ણ સપનું, એક અપેક્ષિત પરિણામ ન મળ્યું—એ મનને એટલું ઘેરી લે છે કે મળેલા હજાર આનંદો નિર્દોષ-નિષ્પ્રભાવી બની જાય છે.
માનવીનું દુઃખ ઘણી વખત “ન મળવાથી” નહીં, પરંતુ “ન મળેલું જ જોતા રહેવામાં” જન્મે છે. આ દૃષ્ટિ જ્યારે એકવાર વિકૃત થાય છે, ત્યારે જીવનનું સૌંદર્ય ધીમે ધીમે અદૃશ્ય થવા લાગે છે. મળેલું આપણને નાનું લાગે છે, અને ન મળેલું અસહ્ય મોટું લાગે છે.
બાળપણમાં જુઓ—બાળક પાસે રમકડાં ભરપૂર હોય છે, છતાં પડોશીના હાથમાં રહેલું એક નાનું રમકડું તેને વધુ લલચાવે છે. એ જ માનસિકતા પુખ્તાવસ્થામાં પણ બદલાતી નથી; ફક્ત રમકડાં બદલાય છે—પદ, પ્રતિષ્ઠા, સંપત્તિ, સંબંધો, સ્વીકૃતિ. જે છે, તે “ઓછું” લાગે છે; જે નથી, તે “જરૂરી” બની જાય છે.
આપણે ઘણીવાર કહીએ છીએ—“મને જીવનમાંથી આ ન મળ્યું”, “મારા માટે તો તક જ નહોતી”, “મારું નસીબ જ આવું છે”. પરંતુ આ વાક્યો બોલતાં સમયે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે જીવનએ આપણને કેટલું બધું આપ્યું છે—એવો પરિવાર, જે ક્યારેક ન ગમે છતાં આપણો છે; એવું શરીર, જે થાકી જાય છે છતાં આપણને વહન કરે છે; એવા મિત્રો, જે સંપૂર્ણ ન હોય છતાં સચ્ચા હોય છે; અને એવી ક્ષમતાઓ, જે અજાણી રીતે આપણને આગળ ધપાવે છે.
સમસ્યા જીવનની કમીમાં નથી—સમસ્યા જીવનને જોવાની આંખમાં છે-દૃષ્ટિમાં છે.
આંખ જો હંમેશાં ખાલી કપ તરફ જ જોતી રહેશે, તો ભરેલા ઘડાનું અસ્તિત્વ ક્યાંથી અનુભવાશે? આપણે જો સતત “શું નથી” એ ગણતાં રહીશું, તો “શું છે” તેની અનુભૂતિ થવાની જગ્યા જ ક્યાં રહેશે?
આ વિચારનો અર્થ એ નથી કે ઈચ્છા કરવી ખોટી છે. ઈચ્છા તો માનવ વિકાસનું ઈંધણ છે. પરંતુ ઈચ્છા અને અસંતોષ વચ્ચે સૂક્ષ્મ રેખા છે. જ્યારે ઈચ્છા આપણને આગળ વધારતી હોય, ત્યારે તે સાધના બને છે; પરંતુ જ્યારે તે મળેલા આનંદને ઝાંખું કરી નાખે, ત્યારે તે બોજ-વ્યાધિ બની જાય છે.
ઘણા લોકો જીવનભર ફરિયાદ કરે છે—“મને પૂરતો પ્રેમ ન મળ્યો”, “મને મારી લાયક ઓળખ ન મળી”, “મારી મહેનતનું મૂલ્ય ન આવ્યું”. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે—શું આપણે ક્યારેય એ ગણતરી કરી છે કે કેટલા લોકોએ આપણને નિસ્વાર્થ પ્રેમ આપ્યો? કેટલાએ આપણને સાંભળ્યા? કેટલાએ આપણાં ખોટા સમયે પણ સાથ ન છોડ્યો?
માનવીય મન દુઃખને યાદ રાખવામાં નિષ્ણાત છે, અને સુખને અવગણવામાં. એક અપમાન દસ પ્રશંસાઓ પર ભારે પડે છે. એક નિષ્ફળતા અનેક સફળતાઓને અદૃશ્ય બનાવી દે છે. આ માનસિક વૃત્તિ જ આપણને આંતરિક રીતે ગરીબ બનાવે છે—જ્યારે બહારથી આપણે સમૃદ્ધ હોઈએ છીએ.
જીવનમાં “મળે છે તો ઘણું બધું”—આ વાક્યમાં એક શાંતિનો સંકેત છે. તે આપણને કહે છે કે થંભો, શ્વાસ લો, અને તમારા જીવન તરફ નિઃશબ્દ નજર નાખો. તમારા આજુબાજુ જુઓ—કેટલું બધું તમારી સાથે છે, કેટલું બધું તમારી અંદર છે. તમે જે બની શક્યા છો, તે પણ કોઈ સંજોગ વગર શક્ય નહોતું.
પરંતુ આપણે ગણતરી કરીએ છીએ એની જ, જે નથી મળતું—કારણ કે મન ભવિષ્યમાં અટકેલું રહે છે. “જ્યારે આ મળશે, ત્યારે હું ખુશ થઈશ”—આ વાક્ય આપણને સતત વર્તમાનથી દૂર રાખે છે. અને વિપરીત વિધાન એ છે કે જે ક્ષણને આપણે અવગણીએ છીએ, એ જ ક્ષણ જીવન બનીને પસાર થઈ જાય છે.
કોઈ દિવસ એવું આવશે, જ્યારે આજની ફરિયાદો પણ યાદ બની જશે. ત્યારે કદાચ સમજાશે કે જે જીવનને આપણે અધૂરું માનતા હતા, તે તો પોતાની રીતે પૂર્ણ હતું. પરંતુ એ સમજણ જો સમયસર આવી જાય, તો જીવન ભાર નહીં, ભેટ બની જાય.
આ ભાવવિચાર આપણને કૃતજ્ઞતા શીખવે છે—કોઈ મોટા ઉપદેશથી નહીં, પરંતુ નમ્ર દૃષ્ટિ પરિવર્તનથી. કૃતજ્ઞતા એટલે બધું પૂરું છે એમ માનવું નહીં; પરંતુ જે છે, તેને પૂરેપૂરું સ્વીકારવું. જે મળ્યું છે, તેને અવગણ્યા વિના જીવવું.
જ્યારે આપણે મળેલા માટે આભાર માનતા શીખીએ છીએ, ત્યારે ન મળેલું ધીમે ધીમે પોતાનો ભાર ગુમાવે છે. તે દુઃખદ નહીં રહે, ફક્ત એક શક્યતા બની રહે છે. અને એ જ જીવનની સાચી સમતુલા છે.
અંતે, જીવન આપણને પૂછે છે—
“તું શું ગણે છે?”
જો જવાબ માત્ર “ન મળ્યું” હશે, તો જીવન હંમેશાં અધૂરું લાગશે.
પરંતુ જો જવાબમાં “મળ્યું છે” પણ હશે—શ્વાસ, સંબંધ, અનુભવ, ક્ષમતા, સંભાવના—તો એ જ જીવન મનોહારી, યથાર્થદર્શી અને અર્થસભર બની જશે.
કારણ કે જીવનમાં ખરેખર “મળે છે તો ઘણું બધું”—
ફક્ત આપણે ગણતરી કરવાની દિશા બદલવાની જરૂર છે.
અસ્તુ !
દીપક પંડ્યા, ગાંધીનગર
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें